Shloka 21
भीमसेनस्य प्रतिघातः—भगदत्तगजप्रहारः—घटोत्कचमायायुद्धम्
Bhīma’s Counteroffensive, Bhagadatta’s Elephant Assault, and Ghaṭotkaca’s Māyā Engagement
धावतां च रथौघानां निघ्नतां च पृथक् पृथक्
dhāvatāṁ ca rathaughānāṁ nighnatāṁ ca pṛthak pṛthak, bhārata!
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരത, പാഞ്ഞോടുന്ന രഥക്കൂട്ടങ്ങളുടെയും വേർവേറായി പ്രഹരിക്കുന്നവരുടെയും കോലാഹലം, ദുന്ദുഭികളുടെ ഗർജ്ജനത്തോടു ചേർന്ന് കൂടുതൽ ഭയാനകമായി. നിന്റെ പുത്രന്മാരും പാണ്ഡവരും തമ്മിലുള്ള ആ ഘോരസമരത്തിൽ ആഘാത-പ്രത്യാഘാതം കൈമാറുന്ന നരവീരന്മാരുടെ ഭീകരനാദം ആകാശമാകെ വ്യാപിച്ചു.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse is primarily descriptive rather than doctrinal: it underscores the overwhelming, impersonal momentum of war—hosts in motion, scattered clashes, and a sky-filling roar. Ethically, it hints at the gravity of collective violence: once battle is unleashed, individual valor becomes part of a larger, terrifying machinery whose consequences exceed any single warrior’s intent.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra the intensifying combat: chariot formations charge, collide, and fight in dispersed one-on-one or small-group engagements. The noise of impacts and counter-impacts, amplified by war-drums, becomes so fierce that it seems to pervade the heavens—signaling the full escalation of the Kaurava–Pāṇḍava battle.