Shloka 88
Daiva–Puruṣakāra Discourse and the Elephant-Corps Engagement (भीमगजानीक-सम्भ्रान्ति)
मार्गान् बहून् विचरता धावता च ततस्ततः । मुहुरुत्पतता चैव सम्मोह: समपद्यत,राजन्! उस समरांगणमें गजराजके समान अनेक मार्गोपर विचरते और इधर-उधर दौड़ते हुए भीमसेनके भयसे समस्त सैनिक और वाहन थर-थर काँपने लगे। उनके बार-बार उछलनेसे सबपर मोह छा गया
sañjaya uvāca | mārgān bahūn vicaratā dhāvatā ca tatastataḥ | muhur utpatatā caiva sammohaḥ samapadyata, rājan |
രാജാവേ, അവൻ പല വഴികളിലൂടെ സഞ്ചരിച്ച് ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും പാഞ്ഞു, വീണ്ടും വീണ്ടും ചാടിക്കൊണ്ടിരുന്നു; അതിനാൽ रणഭൂമിയിൽ സമ്മോഹവും ഭീതിഗോൾമാലയും പടർന്നു. ഗജേന്ദ്രസമമായ അവന്റെ വേഗചലനത്താലും ഭീമസേനന്റെ ഭയത്താലും സൈന്യവും വാഹനങ്ങളും എല്ലാടവും വിറച്ചു; എല്ലായിടത്തും ആശയക്കുഴപ്പം വ്യാപിച്ചു.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how fear and confusion (sammoha) can overtake an army when confronted with overwhelming force and unpredictable movement; in war, mental steadiness is as decisive as weapons.
Sanjaya describes Bhimasena moving rapidly across many routes on the battlefield—running, roaming, and repeatedly leaping—so that the opposing troops and their mounts begin to tremble and a general panic spreads.