Shloka 45
Rajo-dhūli-saṃmūḍha-saṅgrāmaḥ
The Dust-Obscured Battle and Mutual Charges
शरदग्धान्यदृश्यन्त सैन्यानि द्रुपदस्य ह । जैसे ग्रीष्म-ऋतुमें आग लगनेसे सारे वन दग्ध हो जाते हैं, उसी प्रकार द्रुपदकी सारी सेनाएँ भीष्मके बाणोंसे दग्ध दिखायी देने लगीं || ४४ ह ।।
sañjaya uvāca |
śaradagdhāny adṛśyanta sainyāni drupadasya ha |
yathā grīṣma-ṛtau dāvāgninā sarvāṇi vanāni dagdhāni bhavanti, tathā drupadasya sarvāṇi sainyāni bhīṣmasya bāṇair dagdhāni dṛśyante ||
atyatiṣṭhad raṇe bhīṣmo vidhūma iva pāvakaḥ |
yathā madhyāhne svastejasā tapantaṃ sūryaṃ prati draṣṭuṃ duṣkaram, tathā pāṇḍava-sainyasya yodhā bhīṣmaṃ prati dṛṣṭipātaṃ kartum api aśaknuvan ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രുപദന്റെ സൈന്യം ദഹിച്ചുപോയതുപോലെ ദൃശ്യമായി; ഗ്രീഷ്മത്തിൽ കാട്ടുതീ പടർന്നാൽ വനങ്ങൾ ചാരമാകുന്നതുപോലെ, ഭീഷ്മന്റെ അമ്പുകൾ അവരെ മുഴുവനും ദഹിപ്പിച്ചു. അപ്പോൾ ഭീഷ്മൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ പുകരഹിത അഗ്നിപോലെ അചഞ്ചലനായി നിന്നു; മധ്യാഹ്നത്തിലെ ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യനെ നോക്കുക എത്ര ദുഷ്കരമോ, അതുപോലെ പാണ്ഡവസേനയിലെ യോദ്ധാക്കൾക്ക് അദ്ദേഹത്തേയ്ക്ക് നോക്കുവാനും കഴിയാതെയായി.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how overwhelming martial excellence can function like a force of nature—fire or the midday sun—shaping the ethical atmosphere of war: courage, fear, and duty (kṣatriya-dharma) are tested when a single warrior’s power breaks the enemy’s morale.
Sañjaya describes Bhīṣma’s devastating assault: Drupada’s troops look as if burned by Bhīṣma’s arrows, and Bhīṣma stands immovable on the battlefield like smokeless fire, so formidable that even the Pāṇḍava soldiers struggle to look toward him.