Shloka 216
नाश्रौष॑ नामगोत्राणि कीर्तन च परस्परम् | कानोंका परदा फाड़नेवाले डंकेकी आवाजसे सारी रणभूमि गूँज उठी थी। अतः वहाँ अपने पुरुषार्थको प्रकट करनेवाले किसी योद्धाकी बात मुझे नहीं सुनायी देती थी। वे लोग जो आपसमें नाम-गोत्र आदिका परिचय देते थे, उसे भी मैं नहीं सुन पाता था
sañjaya uvāca | nāśrauṣaṃ nāma-gotrāṇi kīrtanaṃ ca parasparam |
അവിടെ പരസ്പരം പേരും ഗോത്രവും വിളിച്ചുപറയുന്നതോ തമ്മിൽ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതോ എനിക്ക് കേൾക്കാനായില്ല. ചെവിപാളി കീറുന്ന ദുന്ദുഭിനാദം കൊണ്ട് മുഴുവൻ രണഭൂമി മുഴങ്ങുകയായിരുന്നു; അതിനാൽ വീര്യം പ്രകടിപ്പിക്കാൻ യോദ്ധാക്കൾ ചെയ്യുന്ന സ്വഘോഷണങ്ങളും എനിക്ക് വ്യക്തമായി കേൾക്കാനായില്ല; പരസ്പരം പേര്-ഗോത്ര പരിചയം പറയുന്നതും ഞാൻ കേട്ടില്ല.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how the chaos of war overwhelms personal identity and orderly conduct: even the customary kṣatriya practice of declaring one’s name and lineage becomes inaudible. It implicitly contrasts dharmic clarity and recognition with the dehumanizing confusion produced by large-scale violence.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the roar of drums and the general tumult on the battlefield was so intense that he could not hear warriors calling out their names, clans, or mutual challenges—signals normally used to identify opponents and proclaim valor.