Shloka 34
Mokṣa–Saṃnyāsa–Tyāga–Guṇa-Vibhāga (Renunciation, Relinquishment, and the Three Guṇas) — Mahābhārata 6, Bhīṣma-parva
सम्बन्ध-- तीसरे श्लोकमें जिन छः बातोंको कह्दनेका भ्रगवान्ने संकेत किया था, उनका वर्णन करके अब इस जध्यायमें वर्णित समस्त उपदेशको भलीभॉति समझनेका फल परत्रह्म परमात्माकी प्राप्ति बतलाते हुए अध्यायका उपसंद्वार करते हैं-- क्षेत्रक्षेत्रज्योरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा । भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्,इस प्रकार क्षेत्र और क्षेत्रज्षक भेदको तथा कार्यसहित प्रकृतिसे मुक्त होनेको जो पुरुष ज्ञाननेत्रोंद्वारा तत््व्से जानते हैं,“ वे महात्माजन परम ब्रह्म परमात्माको प्राप्त होते हैं
kṣetra-kṣetrajñayor evam antaraṁ jñāna-cakṣuṣā | bhūta-prakṛti-mokṣaṁ ca ye vidur yānti te param ||
യഥാർത്ഥജ്ഞാനചക്ഷുസ്സാൽ ക്ഷേത്രവും ക്ഷേത്രജ്ഞനും തമ്മിലുള്ള ഭേദം വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിഞ്ഞും, ഫലങ്ങളോടുകൂടിയ പ്രകൃതിയിൽ നിന്നുള്ള മോക്ഷതത്ത്വവും അറിഞ്ഞും ഉള്ള മഹാത്മാക്കൾ പരമപദം (പരബ്രഹ്മം) പ്രാപിക്കുന്നു।
अजुन उवाच
Educational Q&A
Liberation and the highest attainment come from discriminative knowledge: seeing clearly the difference between the embodied ‘field’ (kṣetra) and the conscious ‘knower’ (kṣetrajña), and understanding freedom from prakṛti along with its manifested products.
The speaker concludes the chapter’s instruction by summarizing its fruit: those who truly grasp the kṣetra–kṣetrajña distinction and the release from material nature reach the Supreme (param), marking the closing emphasis on discernment leading to ultimate realization.