Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

Viśvarūpa-darśana (The Vision of the Universal Form) — महायोगेश्वरस्य विश्वरूपदर्शनम्

सम्बन्ध-- यमस्त विश्वकी उपासना भ्रगवान्‌की ही उपासना कैसे है--यह स्पष्ट समझानेके लिये अब चार शलोकोंद्वाय भगवान्‌ इस बातका प्रतिपादन करते हैं कि समस्त जगत्‌ मेरा ही स्वरूप है-- अहं क्रतुरहं! यज्ञ: स्वधाहमहमौषधम्‌ः | मन्त्रो5हमहमेवाज्यमहमग्निरहंरं हुतम्‌,क्रतु मैं हूँ, यज्ञ मैं हूँ, स्वधा मैं हूँ, ओषधि मैं हूँ, मन्त्र मैं हूँ, घृत मैं हूँ, अग्नि मैं हूँ और हवनरूप क्रिया भी मैं ही हूँ

arjuna uvāca — ahaṁ kratur ahaṁ yajñaḥ svadhāham aham auṣadham | mantro ’ham aham evājyam aham agnir ahaṁ hutam ||

ക്രതു ഞാനാണ്, യജ്ഞം ഞാനാണ്; സ്വധാ ഞാനാണ്, ഔഷധിയും ഞാനാണ്. മന്ത്രം ഞാനാണ്, ഘൃതവും ഞാനേ; അഗ്നി ഞാനാണ്, ഹവനരൂപ ഹുതവും ഞാനേ.

अहम्I
अहम्:
Karta
TypeNoun
Rootअस्मद्
Form—, प्रथमा, एकवचन
क्रतुःritual (sacrifice)
क्रतुः:
Karta
TypeNoun
Rootक्रतु
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अहम्I
अहम्:
Karta
TypeNoun
Rootअस्मद्
Form—, प्रथमा, एकवचन
यज्ञःsacrifice
यज्ञः:
Karta
TypeNoun
Rootयज्ञ
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
स्वधाsvadhā (ancestral oblation/formula)
स्वधा:
Karta
TypeNoun
Rootस्वधा
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अहम्I
अहम्:
Karta
TypeNoun
Rootअस्मद्
Form—, प्रथमा, एकवचन
अहम्I
अहम्:
Karta
TypeNoun
Rootअस्मद्
Form—, प्रथमा, एकवचन
औषधम्herb; medicinal plant
औषधम्:
Karta
TypeNoun
Rootऔषध
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
मन्त्रःmantra
मन्त्रः:
Karta
TypeNoun
Rootमन्त्र
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अहम्I
अहम्:
Karta
TypeNoun
Rootअस्मद्
Form—, प्रथमा, एकवचन
अहम्I
अहम्:
Karta
TypeNoun
Rootअस्मद्
Form—, प्रथमा, एकवचन
एवindeed; only
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
आज्यम्ghee (clarified butter)
आज्यम्:
Karta
TypeNoun
Rootआज्य
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अहम्I
अहम्:
Karta
TypeNoun
Rootअस्मद्
Form—, प्रथमा, एकवचन
अग्निःfire
अग्निः:
Karta
TypeNoun
Rootअग्नि
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अहम्I
अहम्:
Karta
TypeNoun
Rootअस्मद्
Form—, प्रथमा, एकवचन
हुतम्offered (as oblation)
हुतम्:
Karta
TypeVerb
Rootहु
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन, क्त (past passive participle)

अजुन उवाच

A
Arjuna
Y
Yajña (sacrifice)
A
Agni (sacrificial fire)
S
Svadhā (ancestral offering)
M
Mantra
Ā
Ājya (ghee)
A
Auṣadha (herb/medicine)

Educational Q&A

The core teaching is that the Supreme is present as every component of sacred action—ritual, offering, mantra, fire, and the very act of oblation—so true worship recognizes the divine as the inner essence of all processes, not merely an external deity.

In the Bhīṣma Parva’s spiritual instruction, the speaker articulates a comprehensive vision of the divine’s all-pervasiveness, using the sacrificial framework familiar to Vedic culture to show that every element of worship is ultimately the divine itself.