Shloka 44
Chapter 19: Prativyūha of the Pāṇḍavas — Vajra (Acala) Formation and Dawn Omens
सर्व झणझणी भूतमासीत् तालवनेष्विव । तीव्र वेगसे धूलकी वर्षा होने लगी। कुछ भी सूझ नहीं पड़ता था। सहसा वायुके वेगसे ध्वज हिलने लगे। पताकासहित वे ध्वज सूर्यके समान तेजस्वी जान पड़ते थे। उन्हें सोनेके हार और सुन्दर वस्त्रोंसे सजाया गया था। उनमें छोटी-छोटी घंटियोंके साथ झालरें बँधी थीं, जिनके मधुर शब्द सब ओर फैल रहे थे। इस प्रकार उन महान् ध्वजोंके शब्दसे ताड़के जंगलोंकी भाँति उस रणभूमिमें सब ओर झन-झनकी आवाज हो रही थी ।। एवं ते पुरुषव्याप्रा: पाण्डवा युद्धनन्दिन:,इस प्रकार युद्धसे आनन्दित होनेवाले पुरुष-सिंह पाण्डव आपके पुत्रकी वाहिनीके सामने व्यूह बनाकर खड़े थे और हमारे योद्धाओंकी रक्त और मज्जा भी सुखाये देते थे। गदाधारी भीमसेनको आगे खड़ा देख हमारी सारी सेना भयभीत हो रही थी
sarva-jhaṇjhaṇī-bhūtam āsīt tāla-vaneṣv iva | tīvra-vegena dhūlī-varṣā babhūva; na kiñcid dṛśyate sma | sahasā vāyu-vegena dhvajāś calitum ārabdhāḥ | patākā-sahitās te dhvajāḥ sūrya-sama-tejasaḥ pratibhānti sma | suvarṇa-hāraiḥ sundara-vastraiś ca alaṅkṛtāḥ | teṣu kṣudra-ghaṇṭikābhiḥ saha jhālarā baddhāḥ, yāsāṃ madhura-śabdāḥ sarvato vyāptāḥ | evaṃ teṣāṃ mahā-dhvajānāṃ śabdena tāla-vana-vad raṇa-bhūmau sarvato jhaṇ-jhaṇā-śabdo babhūva || evaṃ te puruṣa-vyāghrāḥ pāṇḍavā yuddha-nandinaḥ tava putrasya vāhinīm abhimukhaṃ vyūhaṃ kṛtvā tiṣṭhanti sma, asmākaṃ yodhānāṃ rudhira-majjāṃś ca śoṣayanta iva | gadā-dhāriṇaṃ bhīmasenaṃ purataḥ dṛṣṭvā asmākaṃ sarvā senā bhaya-bhītā babhūva ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ആ യുദ്ധഭൂമിയാകെ, താളവനത്തിൽ കാറ്റ് വീശുന്നതുപോലെ, ഝണഝണ ശബ്ദം നിറഞ്ഞു। അതിവേഗത്തിൽ പൊടിക്കാറ്റ് ഉയർന്നു; ഒന്നും വ്യക്തമായി കാണാനായില്ല। പെട്ടെന്നു വായുവിന്റെ പ്രഹരത്തിൽ ധ്വജങ്ങൾ ആടിത്തുടങ്ങി। പതാകകളോടുകൂടിയ അവ സൂര്യസമമായ തേജസ്സോടെ ദീപ്തമായി; സ്വർണമാലകളും ഉത്തമവസ്ത്രങ്ങളും അവയെ അലങ്കരിച്ചു। ചെറുചെറു മണികളോടുകൂടിയ അലങ്കാരത്തൂവലുകൾ ബന്ധിച്ചതിനാൽ മധുരധ്വനി എല്ലാദിക്കിലും പരന്നു। ആ മഹാധ്വജങ്ങളുടെ ശബ്ദംകൊണ്ട് യുദ്ധഭൂമി മുഴുവൻ താളവനംപോലെ ഝണഝണിച്ചു। ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്ന പുരുഷസിംഹന്മാരായ പാണ്ഡവർ നിന്റെ പുത്രന്റെ സൈന്യത്തിന് മുന്നിൽ വ്യൂഹം തീർത്ത് നിന്നു— നമ്മുടെ വീരന്മാരുടെ രക്തവും മജ്ജയും വരെ ഉണക്കുമെന്നപോലെ। മുൻനിരയിൽ ഗദാധാരിയായ ഭീമസേനനെ കണ്ടതുമാത്രത്തിൽ നമ്മുടെ സൈന്യം മുഴുവൻ ഭയത്തിൽ ആകപ്പെട്ടു।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how external signs—noise, dust, and the splendor of banners—intensify the inner states of warriors. It underscores a moral-psychological truth often seen in the Mahābhārata: courage and fear spread through perception and leadership; the presence of a formidable champion (Bhīma) can shake an army’s resolve even before combat begins.
Sañjaya describes the battlefield just as the Pāṇḍavas stand arrayed against Duryodhana’s forces. A fierce wind raises a blinding dust-storm; banners with pennons, fringes, and bells sway and ring loudly, making the field resound. The Pāṇḍavas hold their formation, and the Kaurava army becomes fearful on seeing Bhīma at the front with his mace.