Shloka 3
भीष्मपर्व — अध्याय 18: सेनानिनादः, ध्वज-दीप्तिः, भीष्मरक्षण-व्यवस्था च
Battle Muster: Soundscape, Banners, and the Protection of Bhīṣma
हयानां ह्रेषमाणानां योधानां चैव गर्जताम् | क्षणेनैव नभो भूमि: शब्देनापूरितं तदा,घोड़ोंके हींसने और योद्धाओंके गर्जनेके शब्दोंसे एक ही क्षणमें वहाँकी पृथ्वी और आकाशका सारा प्रदेश गूँज उठा
hayānāṁ hreṣamāṇānāṁ yodhānāṁ caiva garjatām | kṣaṇenaiva nabho bhūmiḥ śabdenāpūritaṁ tadā ||
കുതിരകളുടെ ഹ്രേഷധ്വനിയും യോദ്ധാക്കളുടെ ഗർജ്ജനവും ഒരേ ക്ഷണത്തിൽ അവിടത്തെ ഭൂമിയും ആകാശവും ശബ്ദംകൊണ്ട് നിറച്ചു.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how war rapidly overwhelms the natural and moral landscape: the collective roar of armies can ‘fill’ earth and sky, suggesting the immense force of human passion and the grave ethical weight of entering battle.
Sanjaya describes the battlefield atmosphere at Kurukṣetra: horses neigh and warriors shout so powerfully that, in an instant, the entire region seems to resound—setting the scene for the clash between the armies.