Shloka 116
भीष्मपर्व — अध्याय 18: सेनानिनादः, ध्वज-दीप्तिः, भीष्मरक्षण-व्यवस्था च
Battle Muster: Soundscape, Banners, and the Protection of Bhīṣma
रथा विंशतिसाहस्रास्तथैषामनुयायिन: । सेनाके मुहानेपर खड़े हुए, वृषभके समान विशाल नेत्रोंवाले वे महाधनुर्धर वीर बड़ी शोभा पा रहे थे। नरेश्वर! भीष्मजीके पृष्ठभागकी रक्षा आपके पुत्र दुःशासन, दुर्विषह, दुर्मुख, दुःसह, विविंशति, चित्रसेन, महारथी विकर्ण, सत्यव्रत, पुरुमित्र, जय, भूरिश्रवा, शल तथा इनके अनुयायी बीस हजार रथी कर रहे थे
sañjaya uvāca |
rathā viṃśatisāhasrās tathaiṣām anuyāyinaḥ |
ഇരുപതിനായിരം രഥങ്ങളും അവരുടെ അനുയായികളും ഉണ്ടായിരുന്നു. സേനയുടെ മുൻനിരയിൽ നിലകൊണ്ട ആ മഹാധനുർധര വീരന്മാർ—വൃഷഭസമാനമായ വിശാലനേത്രങ്ങളുള്ളവർ—സേനയ്ക്ക് മഹത്തായ ശോഭ പകർന്നു. ഹേ നരേശ്വരാ! ഭീഷ്മന്റെ പൃഷ്ഠഭാഗം കാത്തത് നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരും അവരുടെ കൂട്ടാളികളും ആയിരുന്നു—ദുഃശാസനൻ, ദുര്വിഷഹൻ, ദുര്മുഖൻ, ദുഃസഹൻ, വിവിംശതി, ചിത്രസേനൻ, മഹാരഥി വികർണൻ, സത്യവ്രതൻ, പുരുമിത്രൻ, ജയൻ, ഭൂരിശ്രവസ്, ശലൻ—അവരെ അനുഗമിച്ച ഇരുപതിനായിരം രഥികരും കൂടെ.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights kṣatriya-duty expressed as disciplined protection of one’s commander: valor is shown not only in attack but in guarding the vulnerable rear, emphasizing loyalty, organization, and responsibility within warfare.
Sañjaya reports to the king the Kaurava deployment: a large chariot force stands at the army’s front, while Bhīṣma’s rear is protected by Dhṛtarāṣṭra’s sons and named allies, indicating a structured battle formation around Bhīṣma’s command.