Shloka 64
'ये मेरे प्राणोंमें व्यथा उत्पन्न कर देते हैं। अहितकारी यमदूतोंके समान मेरे प्राणोंका विनाश-सा कर रहे हैं। ये शिखण्डीके बाण कदापि नहीं हो सकते ।। गदापरिघसंस्पर्शा नेमे बाणा: शिखण्डिन: । भुजगा इव संक्रुद्धा लेलिहाना विषोल्बणा:,“इनका स्पर्श गदा और परिघकी चोटके समान प्रतीत होता है, ये क्रोधमें भरे हुए प्रचण्ड विषवाले सर्पोंके समान डसे लेते हैं। ये शिखण्डीके बाण नहीं हैं
gadā-parigha-saṁsparśā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ | bhujagā iva saṁkruddhā lelihānā viṣolbaṇāḥ ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇവ ശിഖണ്ഡിയുടെ അമ്പുകളല്ല. ഇവയുടെ പ്രഹരം ഗദയുടെയും പരിഘത്തിന്റെയും അടിപോലെ തോന്നുന്നു; ക്രോധം കത്തുന്ന, ഭീകരവിഷമുള്ള സർപ്പങ്ങൾ പോലെ ജീവനെ തന്നെ വിഴുങ്ങാൻ തുനിഞ്ഞ് കടിക്കുന്നു. ഇവ എന്റെ പ്രാണങ്ങളിൽ വ്യഥ ഉണർത്തി, അഹിതകരമായ യമദൂതന്മാരെപ്പോലെ പ്രാണനാശം വരുത്തുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical and psychological dimension of war: appearances can mislead, and the felt force of an action reveals intent and capability beyond mere attribution. It also underscores how violence is experienced as existential threat—‘like venomous serpents’—inviting reflection on the destructive nature of battle.
In the Bhīṣma Parva battle narration, Sañjaya describes the extraordinary, crushing impact of incoming arrows and concludes they cannot truly be Śikhaṇḍin’s; their power feels like blows from heavy weapons and like bites of enraged, venomous snakes—implying a mightier archer’s agency behind them.