Shloka 41
विद्रवद्धिश्व बहुधा बलै राज्ञां समन््ततः । किरीटधारी अर्जुनके बाणोंसे पीड़ित हो रथी अपने ध्वजोंके साथ ही पृथ्वीपर गिर पड़े, घुड़सवार घोड़ोंके साथ ही धराशायी हो गये और हाथियोंसहित हाथीसवार भी ढह गये। अर्जुनकी भुजाओंसे छूटे हुए बाणोंसे एवं अनेक भागोंमें विभक्त होकर चारों ओर भागती हुई राजाओंकी सेनाओंसे वहाँकी सारी पृथ्वी व्याप्त हो रही थी || ३९-४० ई ।। अथ पार्थो महाराज द्रावयित्वा वरूथिनीम्
vidravaddhiśva bahudhā balai rājñāṁ samantataḥ | kirīṭadhārī arjunakasya bāṇaiḥ pīḍitā rathinaḥ sva-dhvajaiḥ sahaiva pṛthivīṁ nipetuḥ, aśvārūḍhā aśvaiḥ sahaiva dharāśāyino 'bhavan, gaja-sahitā gajārūḍhā api vyadhvaṁsan | arjunasya bhujābhyāṁ cyutaiḥ śaraiś ca, aneka-bhāgeṣu vibhaktāḥ sarvato dhāvantyaś ca rājñāṁ senāḥ, tatra pṛthivīṁ vyāpṇuvanti sma ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാക്കന്മാരുടെ സൈന്യങ്ങൾ ചുറ്റുമെല്ലാം പല ദിക്കുകളിലായി ചിതറി ഓടി. കിരീടധാരിയായ അർജുനന്റെ അമ്പുകളാൽ പീഡിതരായ രഥവീരർ പതാകകളോടുകൂടി നിലത്തുവീണു; അശ്വാരോഹർ അശ്വങ്ങളോടുകൂടി തകർന്നു വീണു; ആനപ്പുറത്തിരുന്നവരും ആനകളോടുകൂടി കൂപ്പുകുത്തി. അർജുനന്റെ ഭുജങ്ങളിൽ നിന്നു വിട്ട ശരം സൈന്യത്തെ ചിന്നിച്ചിതറിക്കുമ്പോൾ, ചിതറിയ രാജസേനകൾ നാലുദിക്കിലും പാഞ്ഞു; അവിടത്തെ ഭൂമി മുഴുവൻ ആ ഓട്ടത്താൽ നിറഞ്ഞതുപോലെ തോന്നി।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the battlefield reality of kṣatriya-dharma: decisive action and martial excellence can break an opposing force, yet the narrative also makes visible the grave cost—men, animals, and formations shattered—inviting reflection on the weight of violence even when undertaken as duty.
Sanjaya reports that Arjuna’s arrow-volley causes a widespread rout: chariot-fighters fall with their banners, cavalry collapse with their horses, and elephant-corps go down with their mounts, while the kingly armies scatter in all directions, filling the ground with fleeing troops and the aftermath of battle.