Shloka 14
भीष्मपर्व — अध्याय ११०: पार्थभीमयोः प्रहारः तथा भीष्माभिमुखं संग्रामविस्तारः
Arjuna and Bhima’s pressure; escalation toward Bhishma
(मम माधव सैन्येषु वध्यमानेषु तेन वै । कथं योत्स्याम दुर्धर्ष श्रेयो मे5त्र विधीयताम् ।। त्वमेव गतिरस्माकं नान्यां गतिमुपास्महे | न युद्ध रोचते महां भीष्मेण सह माधव । हन्ति भीष्मो महावीरो मम सैन्यं च संयुगे ।।) “माधव! इनके द्वारा जब हमारी सेनाएँ मारी जा रही हैं, उस अवस्थामें इन दुर्धर्ष वीर भीष्मके साथ हमलोग कैसे युद्ध करें? यहाँ जिस प्रकार हमारा भला हो, वह उपाय कीजिये। माधव! आप ही हमारे आश्रय हैं। हम दूसरे किसीका सहारा नहीं लेते। हमें भीष्मजीके साथ युद्ध करना अच्छा नहीं लगता है। इधर महावीर भीष्म युद्धस्थलमें हमारी सेनाका संहार करते चले जा रहे हैं। न चैवैनं महात्मानमुत्सहामो निरीक्षितुम् | लेलिहामान सैन्येषु प्रवृद्धमिव पावकम्,'ये प्रजजलित अग्निके समान बाणोंकी लपटोंसे हमारी सेनामें सबको चाटते (भस्म करते) जा रहे हैं, हमलोग इन महात्माकी ओर देख भी नहीं पा रहे हैं
sañjaya uvāca |
mama mādhava sainyeṣu vadhyamāneṣu tena vai |
kathaṃ yotsyāma durdharṣa śreyo me 'tra vidhīyatām ||
tvameva gatirasmākaṃ nānyāṃ gatimupāsmahe |
na yuddhaṃ rocate mahāṃ bhīṣmeṇa saha mādhava |
hanti bhīṣmo mahāvīro mama sainyaṃ ca saṃyuge ||
na caivainaṃ mahātmānamutsahāmo nirīkṣitum |
lelihāmānaṃ sainyeṣu pravṛddhamiva pāvakam ||
“മാധവാ! അവൻ നമ്മുടെ സൈന്യങ്ങളെ വധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ആ ദുര്ധർഷനായ ഭീഷ്മനോടൊപ്പം ഞങ്ങൾ എങ്ങനെ യുദ്ധം ചെയ്യും? ഇവിടെ എനിക്ക് ശ്രേയസ്കരമായ ഉപായം നിശ്ചയിക്കണം. നീയേ ഞങ്ങളുടെ ആശ്രയം; മറ്റൊരു ശരണം ഞങ്ങൾ തേടുന്നില്ല. മാധവാ! ഭീഷ്മനോടൊപ്പം യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത് എനിക്ക് രുചിക്കുന്നില്ല. ആ മഹാവീരൻ ഭീഷ്മൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ എന്റെ സൈന്യത്തെ സംഹരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. കൂടാതെ, പ്രജ്വലിത അഗ്നിപോലെ സൈന്യത്തിനിടയിൽ പടർന്നുയർന്ന്, അമ്പുകളുടെ നാവുകളാൽ എല്ലാം നക്കിത്തിന്നുന്നതുപോലെ കത്തിച്ചുതീർക്കുന്ന ആ മഹാത്മാവിനെ നോക്കാൻ പോലും ഞങ്ങൾക്ക് ധൈര്യമില്ല.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a dharmic dilemma: even in a just or necessary war, fighting revered elders like Bhīṣma can feel ethically repugnant. It also shows the psychological need for a higher guide—addressing Mādhava as the sole refuge—when one’s own judgment is shaken by fear, reverence, and the scale of destruction.
Sañjaya reports the crisis caused by Bhīṣma’s overwhelming prowess on the battlefield. As Bhīṣma devastates the opposing troops like a raging fire, the speaker confesses reluctance to fight him and asks Mādhava (Kṛṣṇa) to determine the best course of action, acknowledging him as their only support.