Shloka 173

Adhyāya 108 — Nimitta-darśana and Drona’s counsel amid Arjuna’s advance (निमित्तदर्शनं द्रोणोपदेशश्च)

Devanagari script

पौर्णमास्यामम्बुवेगं यथा वेला महोददथे: । महाराज! तब राजा युधिष्छिर तथा पाण्बुपुत्र माद्रीनन्दन नकुल-सहदेवने समरभूमिमें उन घुड़सवारोंका वेग नष्ट कर दिया। ठीक उसी तरह, जैसे वर्षा-ऋतुमें अधिक जलसे परिपूर्ण होकर मर्यादा तोड़नेवाले समुद्रके पूर्णिमा तिथिमें बढ़े हुए वेगको तटकी भूमि रोक देती है

Transliteration

sañjaya uvāca | paurṇamāsyām ambu-vegaṃ yathā velā mahodadheḥ | mahārāja! tadā rājā yudhiṣṭhiraḥ tathā pāṇḍu-putraḥ mādrī-nandanaḥ nakula-sahadevau samara-bhūmau teṣāṃ aśvārūḍhānāṃ vegam nāśayām āsa | tathāiva yathā varṣā-ṛtau bahu-jalena paripūrṇaḥ maryādāṃ laṅghitum icchan mahodadhiḥ paurṇamāsyāṃ vardhita-vegaḥ san taṭa-bhūmyā niruddhaḥ bhavati |

Translation

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! മഴക്കാലത്തിലെ പൗർണ്ണമി ദിനത്തിൽ ധാരാളം ജലത്തോടെ നിറഞ്ഞ് പരിധി ലംഘിക്കുവാൻ തുനിയുന്ന മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ കുതിപ്പിനെ തീരരേഖ എങ്ങനെ തടയുന്നുവോ, അതുപോലെ രാജാ യുധിഷ്ഠിരൻ മാദ്രീനന്ദനന്മാരായ നകുല–സഹദേവരോടൊപ്പം യുദ്ധഭൂമിയിൽ ആ അശ്വാരോഹികളുടെ വേഗം തകർത്തു നിർവീര്യമാക്കി।

Word by Word

• {'sañjaya uvāca': 'Sanjaya said', 'paurṇamāsyām': 'on the full-moon day', 'ambu-vegaḥ': 'rush/surge of water', 'velā': 'shoreline

• coast', 'mahodadhiḥ / mahodadheḥ': 'the great ocean', 'mahārāja': 'O great king (address to Dhritarashtra)', 'tadā': 'then, at that time', 'rājā': 'king', 'yudhiṣṭhiraḥ': 'Yudhishthira', 'pāṇḍu-putraḥ': 'son of Pandu (Pandava)', 'mādrī-nandanaḥ': 'son of Madri (Nakula/Sahadeva)', 'nakula-sahadevau': 'Nakula and Sahadeva', 'samara-bhūmi': 'battlefield', 'aśvārūḍha': 'mounted on horses

• cavalryman', 'vegaḥ': 'speed

• momentum', 'nāśayati': 'to destroy

• to break', 'varṣā-ṛtu': 'rainy season', 'paripūrṇa': 'filled

• replete', 'maryādā': 'limit

• proper restraint', 'laṅghitum': 'to overstep

• to transgress', 'taṭa-bhūmi': 'bank/shore land

Speaker

संजय उवाच

Characters & Entities

• Sanjaya
• Dhritarashtra (addressed as Mahārāja)
• Yudhishthira
• Nakula
• Sahadeva
• Pandu
• Madri
• battlefield (samara-bhūmi)
• cavalry/horsemen (aśvārūḍhāḥ)
• ocean (mahodadhi)
• shoreline/coast (velā/taṭa)