Shloka 36

भीष्मरथाभिमुख्यं — Arjuna’s advance with Śikhaṇḍin; Duḥśāsana’s interception

Devanagari script

पताकाध्वजवृक्षाद्या मर्त्यकूलापहारिणी । क्रव्यादहंससंकीर्णा यमराष्ट्रविवर्धनी,पताका और ध्वजाएँ किनारेके वृक्षोंक समान जान पड़ती थीं। मनुष्योंकी लाशें ही उसके कागारें थीं, जिन्हें वह अपने वेगसे तोड़-तोड़कर बहा रही थी। मांसाहारी पक्षी ही उसके आस-पास हंसोंके समान भरे हुए थे। वह नदी यमके राज्यको बढ़ा रही थी

Transliteration

sañjaya uvāca |

patākādhvajavṛkṣādyā martyakūlāpahāriṇī |

kravyādahaṃsasaṃkīrṇā yamarāṣṭravivardhinī ||

Translation

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ നദിയുടെ തീരങ്ങളിൽ പതാകകളും ധ്വജങ്ങളും തീരവൃക്ഷങ്ങളെന്നപോലെ തോന്നി. അതിന്റെ ഉഗ്രവേഗം മനുഷ്യശവക്കൂട്ടങ്ങളെ തകർത്തുതകർത്തു ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോയി. മാംസഭോജി പക്ഷികൾ അതിന്റെ ചുറ്റും ഹംസകളെന്നപോലെ നിറഞ്ഞുകൂടി. ആ നദി യമരാജ്യത്തെയേ വർധിപ്പിച്ചു—യുദ്ധഫലത്തോടെ മരണത്തെ പോഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്.

Word by Word

• {'patākā': 'banner, flag', 'dhvaja': 'standard, ensign', 'vṛkṣa': 'tree', 'ādyā': 'and the like

• beginning with', 'martya': 'mortal, human', 'kūla': 'bank, shore', 'apahāriṇī': 'carrying away, sweeping off', 'kravyāda': 'flesh-eating (bird/beast)

• carrion-eater', 'haṃsa': 'swan (also a poetic image for purity/serenity)', 'saṃkīrṇā': 'crowded, filled, thronged', 'yama': 'Yama, lord of death', 'rāṣṭra': 'realm, kingdom, domain', 'vivardhinī': 'increasing, augmenting'}

Speaker

संजय उवाच

Characters & Entities

• Sañjaya
• patākā (banners)
• dhvaja (standards)
• vṛkṣa (trees)
• kravyāda (carrion-eating birds)
• haṃsa (swans, as simile)
• Yama
• Yama-rāṣṭra (realm of Yama)

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse underscores the moral cost of war: the battlefield becomes a landscape where symbols of glory (flags and standards) are reimagined as lifeless scenery, while death (Yama’s realm) expands. It invites reflection on impermanence and the ethical weight of violence even within the frame of kṣatriya-duty.

What is happening in the narrative?

Sañjaya narrates to Dhṛtarāṣṭra a gruesome scene from the Kurukṣetra war: a torrent-like ‘river’ of slaughter where banners resemble riverside trees, corpses are swept along like debris, and carrion birds gather densely—an image that signals massive casualties and the dominance of death.