Shloka 19
भीष्मरथाभिमुख्यं — Arjuna’s advance with Śikhaṇḍin; Duḥśāsana’s interception
प्रजानाथ! उस युद्धस्थलमें जहाँ-तहाँ सब योद्धा झुकी हुई गाँठवाले नाना प्रकारके भयंकर बाणोंद्वारा अपने विपक्षियोंको परलोकके अतिथि बनाने लगे ।। रथास्तु रथिभिहीना हतसारथयस्तथा । विप्रद्रुता श्वाः समरे दिशो जग्मु: समन्ततः,कितने ही रथ रथियों और सारथियोंसे शून्य हो भागते हुए घोड़ोंके साथ सम्पूर्ण दिशाओंमें चक्कर काट रहे थे
prajānātha! tasmin yuddhasthale yatra-tatra sarve yoddhāḥ namra-parvaṇāṁ nānā-vidhānāṁ bhīṣaṇānāṁ bāṇānāṁ prahāraiḥ sva-pakṣīyān vipakṣān paralokasyātithīn akaruvan. rathās tu rathibhir hīnā hatasārathayas tathā, vipradrutāś śvāḥ samare diśo jagmuḥ samantataḥ.
ഹേ പ്രജാനാഥ! ആ യുദ്ധഭൂമിയിൽ യോദ്ധാക്കൾ വളഞ്ഞ സന്ധികളുള്ള നാനാവിധ ഭയങ്കര അമ്പുകളാൽ എതിരാളികളെ പരലോകത്തിന്റെ അതിഥികളാക്കി. കൂടാതെ, രഥികൾ ഇല്ലാതെയും സാരഥികൾ വധിക്കപ്പെട്ടതുമായ അനേകം രഥങ്ങൾ ഭീതിയിൽ പാഞ്ഞോടുന്ന കുതിരകളാൽ വലിക്കപ്പെട്ടു, സമരത്തിൽ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ചുറ്റി സഞ്ചരിച്ചു।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the stark impermanence of life in war: prowess and status collapse instantly, and death becomes the inevitable ‘host’ receiving those struck down. It implicitly cautions that martial duty (kṣatriya-dharma) operates within a grim moral horizon where consequences are irreversible.
Sañjaya reports to the king that the battle has become chaotic and lethal: warriors are killing opponents with fearsome arrows, while riderless chariots—charioteers slain and fighters gone—are dragged by panicked horses, circling and scattering in every direction.