Shloka 22
भीष्मरक्षण-प्रकरणम् / The Protective Screen around Bhīṣma and the Śalya–Yudhiṣṭhira Clash
तमहं न हनिष्यामि प्राणत्यागेडपि भारत । यासौ प्राड्निर्मिता धात्रा सैषा वै स्त्री शिखण्डिनी,“भारत! मेरे प्राणोंपर संकट आ जाय तो भी मैं उसे नहीं मारूँगा। जिसे विधाताने पहले स्त्री बनाया था, वह शिखण्डिनी आज भी मेरी दृष्टिमें स्त्री ही है
tam ahaṃ na haniṣyāmi prāṇatyāge 'pi bhārata | yā sā prāg nirmītā dhātrā saiṣā vai strī śikhaṇḍinī ||
ഹേ ഭാരതാ! പ്രാണത്യാഗം വരുമെങ്കിലും ഞാൻ അവനെ വധിക്കുകയില്ല; സ്രഷ്ടാവ് ആദ്യം സ്ത്രീയായി നിർമ്മിച്ചവൾ—എന്റെ വിധിയിൽ ഇന്നും ശിഖണ്ഡിനിയേ.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a warrior’s ethical restraint: even amid mortal danger, one should not violate a fundamental moral boundary (here, Bhīṣma’s refusal to strike someone he regards as a woman), showing how personal dharma can limit actions in war.
In Sañjaya’s report of the battlefield events, Bhīṣma declares that he will not kill Śikhaṇḍi, because Śikhaṇḍi was originally created as a woman (Śikhaṇḍinī) by the Creator; this refusal becomes a key factor enabling the Pāṇḍavas to confront and ultimately bring down Bhīṣma.