Shloka 17
Brahmopadeśa on Saṃnyāsa, Tapas, and Jñāna (ब्रह्मोपदेशः—संन्यासतपोज्ञानविमर्शः)
इस वृक्षपर रहनेवाले (मन-बुद्धिरूप) दो पक्षी हैं, जो नित्य क्रियाशील होनेपर भी अचेतन हैं। इन दोनोंसे श्रेष्ठ अन्य (आत्मा) है, वह ज्ञानसम्पन्न कहा जाता है ।। अचेतन: सत्त्वसंख्याविमुक्त: सत्त्वात् परं चेतयतेडन्तरात्मा । स क्षेत्रवित् सर्वसंख्यातबुद्धि- गुणातिगो मुच्यते सर्वपापै:,संख्यासे रहित जो सत्त्व अर्थात् मूलप्रकृति है, वह अचेतन है। उससे भिन्न जो जीवात्मा है, उसे अन्तर्यामी परमात्मा ज्ञानसम्पन्न करता है। वही क्षेत्रको जाननेवाला जब सम्पूर्ण तत्त्वोंको जान लेता है, तब गुणातीत होकर सब पापोंसे छूट जाता है
vayudeva uvāca | asmin vṛkṣe paryavasthitau (mano-buddhi-rūpau) dvau pakṣiṇau staḥ, yau nityaṃ kriyāśīlau sanāv api acetanaḥ | etābhyāṃ śreṣṭho 'nyaḥ (ātmā) sa jñānasampanna iti kathyate || acetanaḥ sattva-saṅkhyā-vimuktaḥ; sattvāt paraṃ cetayaty antarātmā | sa kṣetrajñaḥ sarva-saṅkhyāta-buddhir guṇātīto mucyate sarva-pāpaiḥ ||
വായു പറഞ്ഞു— ഈ വൃക്ഷത്തിൽ രണ്ടു പക്ഷികൾ വസിക്കുന്നു—മനസും ബുദ്ധിയും എന്ന രൂപകങ്ങൾ; അവ നിത്യവും പ്രവർത്തനശീലമുള്ളവയായിട്ടും സ്വയം അചേതനമാണ്. ഇവ രണ്ടിനേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായ മറ്റൊന്ന് ഉണ്ട്—ആത്മാവ്—അത് ജ്ഞാനസമ്പന്നമെന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു. സംഖ്യയ്ക്ക് അതീതമായ മൂലപ്രകൃതി (സത്ത്വം) അചേതനമാണ്; അതിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായ ജീവാത്മാവിനെ അന്തര്യാമിയായ പരമാത്മാവ് ജാഗ്രതപ്പെടുത്തുകയും പ്രകാശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ക്ഷേത്രജ്ഞൻ എല്ലാ തത്ത്വങ്ങളും ഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ ഗുണാതീതനായി സർവപാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു.
वायुदेव उवाच