Shloka 42
Brahmopadeśa: Adhipatitva-kathana, Dharma-lakṣaṇa, and Kṣetra–Kṣetrajña Viveka
Book 14, Chapter 43
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें गुरु-शिष्य- संवादविषयक बयालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ,निर्द्धदद्वों निर्ममस्कारो नि:ःस्वाहाकार एव च | अचलकश्चानिकेतत्ष क्षेत्रज्ञ: स परो विभु: क्षेत्रज् सुख-दुखादि द्वन्द्ोंसे रहित, किसीको नमस्कार न करनेवाला, स्वाहाकाररूप यज्ञादि कर्म न करनेवाला, अचल और अनिकेत है। वही महान् विभु है
nirdvandvo nirmamaskāro niḥsvāhākāra eva ca | acalaś cāniketaḥ kṣetrajñaḥ sa paro vibhuḥ ||
വായു പറഞ്ഞു— ക്ഷേത്രജ്ഞൻ സുഖദുഃഖാദി ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തൻ; ആരോടും ആശ്രിതനായി നമസ്കരിക്കുന്നവനല്ല, ‘സ്വാഹാ’ ഉച്ചാരണമുള്ള യജ്ഞാദി കർമബന്ധത്തിലും പെടുന്നില്ല. അവൻ അചലനും അനികേതനും—അവനേ പരമവും സർവ്വവ്യാപിയുമായ വിഭു.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The liberated Self (kṣetrajña) is characterized by inner steadiness and non-attachment: it transcends pleasure and pain and is not defined by external markers such as ritual performance or social gestures of dependence. True sovereignty is inward—freedom from compulsion and duality.
In the Anugītā’s guru–śiṣya style discourse within the Aśvamedhika Parva, Vāyu describes the nature of the supreme Self. The verse functions as a doctrinal summary: it identifies signs of realization—nirdvandva (beyond opposites), acala (unshaken), and aniketa (unattached to place or possession).