Shloka 1
तमोगुण-निरूपण
Analysis of Tamas and its Marks
अपन कराता बछ। रस: षटत्रिशो<ध्याय: ब्रह्माजीके द्वारा तमोगुणका, उसके कार्यका और फलका वर्णन ब्रह्मोवाच तदव्यक्तमनुद्रिक्त सर्वव्यापि ध्रुवं स्थिरम् । नदद्वारं पुरं विद्यात् त्रिगुणं पजचधातुकम्,ब्रह्माजीने कहा--महर्षियो! जब तीनों गुणोंकी साम्यावस्था होती है, उस समय उसका नाम अव्यक्त प्रकृति होता है। अव्यक्त समस्त प्राकृत कार्योंमें व्यापक, अविनाशी और स्थिर है। उपर्युक्त तीन गुणोंमें जब विषमता आती है, तब वे पञज्चभूतका रूप धारण करते हैं और उनसे नौ द्वारवाले नगर (शरीर)-का निर्माण होता है, ऐसा जानो। इस पुरमें जीवात्माको विषयोंकी ओर प्रेरित करनेवाली मनसहित ग्यारह इन्द्रियाँ हैं। इनकी अभिव्यक्ति मनके द्वारा हुई है। बुद्धि इस नगरकी स्वामिनी है, ग्यारहवाँ मन दस इन्द्रियोंसे श्रेष्ठ है
brahmovāca | tad avyaktam anudriktaṁ sarvavyāpi dhruvaṁ sthiram | navadvāraṁ puraṁ vidyāt triguṇaṁ pañcadhātukam |
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—“അവിചലവും സർവ്വവ്യാപിയും അവിനാശിയും സ്ഥിരവുമായ ആ അവ്യക്ത പ്രകൃതിയെ അടിസ്ഥാനമായി അറിയുക. മൂന്നു ഗുണങ്ങളും സമ്യാവസ്ഥയിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ അതിനെ ‘അവ്യക്തം’ എന്നു പറയുന്നു. ആ മൂന്നു ഗുണങ്ങളിൽ വൈഷമ്യം സംഭവിക്കുമ്പോൾ അവ പഞ്ചഭൂതരൂപം ധരിക്കുന്നു; അവയിൽ നിന്നുതന്നെ ‘ഒൻപതു ദ്വാരങ്ങളുള്ള നഗരം’—ഈ ശരീരം—ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്നു അറിക.”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
Creation and embodiment are explained through Sāṅkhya categories: the unmanifest Prakṛti remains stable in guṇa-equilibrium, but when the guṇas become imbalanced, the five elements arise and the embodied ‘nine-gated city’ (the body) is formed.
A doctrinal discourse is underway: Brahmā instructs sages about the metaphysical origin of the body and the cosmos, using the image of the body as a city with nine gates and grounding it in the dynamics of the three guṇas.