Shloka 10
जनक–ब्राह्मणसंवादः
Viṣaya, Mamatva, and Self-Mastery
ततो मे कश्मलस्यान्ते मति: पुनरुपस्थिता,फिर विचारके द्वारा उस मोहका नाश होनेपर मैं इस नतीजेपर पहुँचा हूँ कि कहीं भी मेरा राज्य नहीं है अथवा सर्वत्र मेरा ही राज्य है। एक दृष्टिसे यह शरीर भी मेरा नहीं है और दूसरी दृष्टिसे यह सारी पृथ्वी ही मेरी है
tato me kaśmalasyānte matiḥ punar upasthitā | vicārakeṇa mohakṣaye ’haṃ niścayam agaccham—kvacid api mama rājyaṃ nāsti athavā sarvatraiva mama rājyaṃ | ekadṛṣṭyā idaṃ śarīram api mama na, aparadṛṣṭyā iyaṃ sarvā pṛthivī mamaiva ||
ജനകൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ അന്തർഭ്രമം അവസാനിച്ചപ്പോൾ ബുദ്ധി വീണ്ടും തെളിഞ്ഞു. ആലോചനയിൽ മോഹം നീങ്ങിയതോടെ ഞാൻ ഈ നിഗമനത്തിലെത്തി—എവിടെയും എന്റെ രാജ്യം ഇല്ല; അല്ലെങ്കിൽ ലോകമൊട്ടാകെ എന്റെ രാജ്യം തന്നെ. ഒരു ദൃഷ്ടിയിൽ ഈ ശരീരവും എന്റെതല്ല; മറ്റൊരു ദൃഷ്ടിയിൽ ഈ സമസ്ത ഭൂമിയും എന്റെതുതന്നെ.
जनक उवाच
Educational Q&A
Janaka articulates a shift from possessiveness to wisdom: ownership is a mental construct. From the standpoint of detachment, nothing—including the body—can be claimed as ‘mine’; from the standpoint of universal identity and responsibility, the whole earth can be regarded as one’s domain. The ethical point is to rule or act without egoistic clinging.
Janaka, speaking as a reflective king-sage, describes how his confusion ended through inquiry. He reports the insight he reached about sovereignty and selfhood—reframing ‘kingdom’ and ‘possession’ as dependent on perspective rather than absolute facts.