Shloka 9
प्राणापानाविदं द्वन्द्भवाक् चोर्ध्व॑ च गच्छत: । व्यान: समानश्वैवोभौ तिर्यग् द्वन्द्धत्वमुच्यते,प्राण और अपान--ये दोनों भी द्वन्द्ध हैं। ये नीचे और ऊपरको जाते हैं। व्यान और समान--ये दोनों मध्यगामी द्वन्द्ध कहे जाते हैं
prāṇāpānāv idaṃ dvandvabhāvāc cordhvaṃ ca gacchataḥ | vyānaḥ samānaś caivobhau tiryag dvandvatvam ucyate ||
നാരദൻ പറഞ്ഞു—പ്രാണനും അപാനനും ഒരു ദ്വന്ദ്വയുഗ്മമാണ്; ഒരുത്തൻ ഊർദ്ധ്വഗാമി, മറ്റൊന്ന് അധോഗാമി. അതുപോലെ വ്യാനവും സമാനവും ദ്വന്ദ്വമായി പറയപ്പെടുന്നു; അവ മദ്ധ്യദേശത്ത് തിര്യകമായി വ്യാപിച്ചു പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
नारद उवाच
Educational Q&A
The verse frames the body’s life-functions as complementary dualities: prāṇa/apāna (upward vs. downward movement) and vyāna/samāna (pervading and balancing in the middle). Ethical and spiritual discipline is implied as learning harmony and order within oneself rather than being driven by inner oppositions.
Nārada is instructing by describing the inner physiology of the vital breaths (vāyus) in terms of dvandva (paired forces). The teaching shifts attention from external events to an inward, yogic understanding of how life is sustained through balanced movements.