Shloka 15
Pañcahotṛ-Vidhāna and the Dispute of the Five Vāyus (पञ्चहोतृविधानम् — पञ्चवायूनां श्रेष्ठत्वविवादः)
ब्राह्मण उवाच प्रालीयत ततो व्यान: पुनश्च प्रचचार ह । प्राणापानावुदानश्न॒ समानश्च तमब्रुवन् । न त्वं श्रेष्ठोडसि नो व्यान समानस्तु वशे तव,ब्राह्मण कहते हैं--तब व्यान कुछ देरके लिये लीन हो गया, फिर चलने लगा। उस समय प्राण, अपान, उदान और समानने उससे कहा--“व्यान! तुम हमसे श्रेष्ठ नहीं हो, केवल समान वायु तुम्हारे वशमें है”
brāhmaṇa uvāca—prālīyata tato vyānaḥ punaś ca pracacāra ha | prāṇāpānāv udānaś ca samānaś ca tam abruvan | na tvaṁ śreṣṭho ’si no vyāna samānas tu vaśe tava ||
ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ വ്യാനൻ കുറച്ചുനേരം ലീനമായി, പിന്നെ വീണ്ടും സഞ്ചരിച്ചു തുടങ്ങി. അപ്പോൾ പ്രാണൻ, അപാനൻ, ഉദാനൻ, സമാനൻ എന്നിവർ അവനോട് പറഞ്ഞു—“വ്യാനാ! നീ ഞങ്ങളേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠനല്ല; നിന്റെ അധീനത്തിൽ ഉള്ളത് സമാനവായു മാത്രം.”
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
The verse stresses that no single function of life can claim absolute superiority; the vital forces operate through mutual dependence and defined spheres of influence. Ethically, it cautions against pride and promotes humility grounded in recognizing interconnection.
In a didactic dialogue framed by the Brāhmaṇa’s narration, Vyāna temporarily becomes latent and then resumes activity. The other vital winds—Prāṇa, Apāna, Udāna, and Samāna—confront Vyāna, denying his claim to supremacy and noting that only Samāna is subject to him.