Shloka 23
Vāc–Manas Saṃvāda: Prāṇa-Apāna and the Primacy Debate (वाक्–मनस् संवादः)
दिव्यादिव्यप्र भावेण भारती गौ: शुचिस्मिते । एतयोरन्तरं पश्य सूक्ष्मयो: स्यन्दमानयो:,शुचिस्मिते! घोषयुक्त (वैदिक) वाणी भी उत्तम गुणोंसे सुशोभित होती है। वह दूध देनेवाली गायकी भाँति मनुष्योंके लिये सदा उत्तम रस झरती एवं मनोवांछित पदार्थ उत्पन्न करती है और ब्रह्मका प्रतिपादन करनेवाली उपनिषद्वाणी (शाश्वत ब्रह्म)-का बोध करानेवाली है। इस प्रकार वाणीरूपी गौ दिव्य और अदिव्य प्रभावसे युक्त है। दोनों ही सूक्ष्म हैं और अभीष्ट पदार्थका प्रस्रव करने-वाली हैं। इन दोनोंमें क्या अन्तर है, इसको स्वयं देखो
divyādivyaprabhāveṇa bhāratī gauḥ śucismite | etayor antaraṃ paśya sūkṣmayoḥ syandamānayoḥ ||
ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ശുചിസ്മിതേ! ഭാരതി—വാക്ക്—പാൽ തരുന്ന പശുവുപോലെ ദിവ്യവും അദിവ്യവും ആയ ഇരുവിധ പ്രഭാവങ്ങളാൽ യുക്തമായി, ഉത്തമഗുണങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നു. അത് മനുഷ്യർക്കായി നിത്യവും ശ്രേഷ്ഠരസം സ്രവിപ്പിക്കുന്നു, മനോവാഞ്ഛിത വസ്തുക്കൾ ജനിപ്പിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മത്തെ പ്രതിപാദിക്കുന്ന ഉപനിഷദ്-വാക്ക് ശാശ്വത ബ്രഹ്മബോധം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ വാണീരൂപമായ പശു ദിവ്യ-അദിവ്യ പ്രഭാവയുക്തമാണ്. ഇരണ്ടും സൂക്ഷ്മം; ഇരണ്ടും അഭീഷ്ടഫലം ഒഴുക്കുന്നവ. ഇവ രണ്ടിനും ഇടയിലെ വ്യത്യാസം നീ തന്നേ കണ്ടറിയുക.
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
Speech (bhāratī) can operate on two levels—divine (leading toward Brahman/ultimate truth) and non-divine (producing worldly, practical results). Though both are subtle and ‘flow’ with efficacy, one should discern their distinction and choose the higher orientation.
A Brahmin addresses a woman (śucismitā) and uses the image of speech as a milk-giving cow. He points out that speech has both sacred and worldly potency and urges her to perceive the difference between these two subtle, result-yielding modes.