Shloka 23
धृतराष्ट्रस्य वनप्रस्थानानुज्ञा | Permission for Dhṛtarāṣṭra’s Forest-Retirement
“एक तो मैं जन्मका अन्धा हूँ, दूसरे बूढ़ा हो गया हूँ, तीसरे मेरे सभी पुत्र मारे गये हैं। महाभाग प्रजाजन! अब आप ही बतायें, वनमें जानेके सिवा मेरे लिये दूसरी कौन-सी गति है? इसलिये अब आपलोग मुझे जानेकी आज्ञा दें” ।। तस्य तद् वचन श्रुत्वा सर्वे ते कुरुजाड्ला: । बाष्पसंदिग्धया वाचा रुरुदुर्भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! राजा धृतराष्ट्रकी ये बातें सुनकर वहाँ उपस्थित हुए कुरुजांगलनिवासी सभी मनुष्योंके नेत्रोंस आँसुओंकी धारा बह चली और वे फूट-फूटकर रोने लगे
vaiśampāyana uvāca | ekaḥ tu ahaṃ janmakā andhaḥ asmi, dvitīyaḥ vṛddhaḥ bhūtaḥ asmi, tṛtīyaḥ mama sarve putrāḥ hatāḥ santi | mahābhāga prajājanāḥ! idānīm eva brūta—vanam gantuṃ vinā mama anyā kā gatir asti? tasmāt idānīm yūyaṃ mām gantum ājñāpayata || tasya tad vacanaṃ śrutvā sarve te kurujāṅgalāḥ | bāṣpa-saṃdigdha-yā vācā ruruduḥ, bharatarṣabha, bharataśreṣṭha! rājñaḥ dhṛtarāṣṭrasya etāḥ vācaḥ śrutvā tatra upasthitānāṃ kurujāṅgala-nivāsināṃ sarveṣāṃ manuṣyāṇāṃ netrebhyaḥ aśru-dhārāḥ pravavruḥ, te ca phūṭ-phūṭ-kṛtvā ruroduḥ |
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ഒന്നാമതായി ഞാൻ ജന്മാന്ധൻ; രണ്ടാമതായി ഞാൻ വൃദ്ധനായി; മൂന്നാമതായി എന്റെ പുത്രന്മാർ എല്ലാവരും ഹതരായി. ഹേ മഹാഭാഗ പ്രജകളേ! നിങ്ങളേ പറയുവിൻ—വനത്തിലേക്കു പോകുന്നതൊഴികെ എനിക്ക് മറ്റെന്ത് ഗതി? അതിനാൽ എനിക്ക് പുറപ്പെടുവാൻ അനുമതി നൽകുവിൻ।” ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് കുരുജാങ്ഗലത്തിലെ എല്ലാവരും കണ്ണീരാൽ ശബ്ദം മുട്ടി ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞു. ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ പ്രസംഗം കേട്ടതുമാത്രം അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന കുരുജാങ്ഗലവാസികളുടെ കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് അശ്രുധാരകൾ ഒഴുകി, അവർ നിയന്ത്രണമില്ലാതെ വിലപിച്ചു।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage frames renunciation as a dharmic response to irreversible loss and the burdens of age: when worldly roles (power, lineage, purpose) collapse, one may seek a different ‘gati’—a disciplined withdrawal toward the forest life. It also highlights the ethical bond between ruler and subjects, shown through shared grief and compassion.
King Dhṛtarāṣṭra, citing his lifelong blindness, his old age, and the death of all his sons, asks his people to permit him to depart for the forest. The inhabitants of Kuru-jāṅgala who are present hear this and break down, their voices choked with tears, weeping loudly at his decision and suffering.