Shloka 16

धृतराष्ट्रस्य पश्चात्तापः तथा वनप्रस्थानानुज्ञा | Dhṛtarāṣṭra’s Remorse and Request for Forest-Retirement

Devanagari script

पुरं च ते सुगुप्तं स्थाद्‌ दृढप्राकारतोरणम्‌ । अट्टाष्टालकसम्बाधं षट्पदं सर्वतोदिशम्‌,“तुम्हारे नगरकी रक्षाका पूर्ण प्रबन्ध रहना चाहिये। उसके चारों ओरकी दीवारें तथा मुख्य द्वार अत्यन्त सुदृढ़ होने चाहिये। बीचका सारा नगर ऊँची-ऊँची अट्टालिकाओंसे भरा होना चाहिये। सब दिशाओंमें छ: चहारदीवारियाँ बननी चाहिये

Transliteration

puraṁ ca te sugup­taṁ sthād dṛḍha-prākāra-toraṇam | aṭṭāṣṭālaka-sambādhaṁ ṣaṭpadaṁ sarvato-diśam ||

Translation

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ നഗരം പൂർണ്ണമായി സുരക്ഷിതമായിരിക്കട്ടെ. അതിന്റെ പ്രാകാരമതിലുകളും പ്രധാന തോരണദ്വാരങ്ങളും അത്യന്തം ദൃഢമായിരിക്കട്ടെ. അകത്തളങ്ങൾ ഉയർന്ന കാവൽകോപുരങ്ങളും കോട്ടനിർമ്മിതികളും നിറഞ്ഞതായിരിക്കട്ടെ; എല്ലാദിക്കുകളിലുമായി ആറടുക്ക് പ്രതിരോധക്രമം വ്യാപിച്ചിരിക്കട്ടെ.

Word by Word

• {'puram': 'city, fortified town', 'te': 'your (for you)', 'suguptam': 'well-guarded, securely protected', 'sthāt': 'should be

• let it be (injunctive/benedictive sense)', 'dṛḍha': 'firm, strong, solid', 'prākāra': 'rampart, surrounding wall', 'toraṇa': 'gateway, main gate/archway', 'aṭṭa': 'watchtower

• tall defensive structure', 'aṣṭālaka': 'fortified building/stronghold (contextual: defensive constructions within the city)', 'sambādham': 'crowded, filled, densely packed', 'ṣaṭpadam': 'sixfold (here: six layers/lines of defense

• lit. ‘having six steps/parts’)', 'sarvataḥ-diśam': 'in all directions

Speaker

वैशम्पायन उवाच

Characters & Entities

• Vaiśampāyana
• pura (city)
• prākāra (ramparts/walls)
• toraṇa (gateways)
• aṭṭa (watchtowers)

Educational Q&A

What is the core teaching?

A ruler’s dharma includes proactive protection: strong fortifications, vigilant planning, and layered defenses are ethical duties because they safeguard citizens and prevent avoidable harm.

What is happening in the narrative?

Vaiśampāyana reports counsel about governance and preparedness, describing how a city should be secured—strong walls and gates, internal watchtowers, and multiple defensive layers in every direction.