Adhyaya 28

Verse 1

अपन बक। ] अति्ऑशाड<ह (पुत्रदर्शनपर्व) एकोनत्रिशो<5 ध्याय: 5300 बान्धवोंके शोकसे दुखी होना तथा गान्धारी और व्यासजीसे अपने मरे हुए पुत्रोंके दर्शन करनेका अनुरोध जनमेजय उवाच वनवासं गते विप्र धृतराष्ट्रे महीपतौ । सभारयें नृपशार्दूल वध्वा कुन्त्या समन्विते

ജനമേജയൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! ഭൂമിപതിയും നൃപശ്രേഷ്ഠനുമായ ധൃതരാഷ്ട്രൻ തന്റെ ഭാര്യ ഗാന്ധാരിയോടും മരുമകൾ കുന്തിയോടും കൂടി വനവാസത്തിലേക്ക് പോയപ്പോൾ; വിദുരൻ സിദ്ധി പ്രാപിച്ച് ധർമരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ ദേഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ; പാണ്ഡുവിന്റെ പുത്രന്മാർ എല്ലാവരും ആശ്രമപരിസരത്തിൽ വസിച്ചപ്പോൾ— പരമതേജസ്സുള്ള വ്യാസൻ ‘ഞാൻ ഒരു അത്ഭുതസംഭവം വെളിപ്പെടുത്തും’ എന്ന് പറഞ്ഞത് എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു? ദയവായി എനിക്ക് പറയുക।

Verse 2

विदुरे चापि संसिद्धि धर्मराजं व्यपाश्रिते । वसत्सु पाण्डुपुत्रेषु सर्वेष्वाश्रममण्डले

ജനമേജയൻ പറഞ്ഞു— വിദുരൻ സിദ്ധി പ്രാപിച്ച് ധർമരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ ദേഹത്തിൽ പ്രവേശിക്കുകയും, പാണ്ഡുവിന്റെ പുത്രന്മാർ എല്ലാവരും ആശ്രമപരിസരത്തിൽ വസിക്കുകയും ചെയ്തപ്പോൾ— വ്യാസൻ ‘ഞാൻ ഒരു അത്ഭുതസംഭവം വെളിപ്പെടുത്തും’ എന്ന് പറഞ്ഞത് എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു? എനിക്ക് പറയുക।

Verse 3

यत्‌ तदाश्चर्यमिति वै करिष्यामीत्युवाच ह । व्यास: परमतेजस्वी महर्षिस्तद्‌ वदस्व मे

ജനമേജയൻ പറഞ്ഞു—പരമ തേജസ്സുള്ള മഹർഷി വ്യാസൻ ഒരിക്കൽ, “ഞാൻ ഒരു അത്ഭുത സംഭവം വെളിപ്പെടുത്തും” എന്നു പ്രസ്താവിച്ചു. പൂജ്യനേ, എനിക്ക് പറയുക—ആ വിസ്മയകരമായ സംഭവം എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു? അപ്പോൾ നൃപശ്രേഷ്ഠനായ ഭൂമിപതി ധൃതരാഷ്ട്രൻ തന്റെ ധർമ്മപത്നി ഗാന്ധാരിയെയും മരുമകൾ കുന്തിയെയും കൂട്ടി വനവാസത്തിനായി പുറപ്പെട്ടു; വിദുരൻ സിദ്ധി പ്രാപിച്ച് ധർമ്മരാജ യുധിഷ്ഠിരന്റെ ദേഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; കൂടാതെ എല്ലാ പാണ്ഡവരും ആശ്രമ-പരിസരത്തിൽ വസിച്ചു.

Verse 4

वनवासे च कौरव्य: कियन्तं कालमच्युत: । युधिष्ठिरो नरपति्यवसत्‌ सजनस्तदा,अपनी मर्यादासे कभी च्युत न होनेवाले कुरुवंशी राजा युधिष्ठिर कितने दिनोंतक सब लोगोंके साथ वनमें रहे थे?

ഹേ കൗരവ്യ, പറയുക—മര്യാദയിൽ നിന്ന് ഒരിക്കലും വഴുതാത്ത നരപതി യുധിഷ്ഠിരൻ ആ സമയത്ത് തന്റെ ജനങ്ങളോടൊപ്പം എത്രകാലം വനത്തിൽ വസിച്ചു?

Verse 5

किमाहाराश्ष ते तत्र ससैन्या न्यवसन्‌ प्रभो | सान्तःपुरा महात्मान इति तद्‌ ब्रूहि मेडनघ,प्रभो! निष्पाप मुने! सैनिकों और अन्तःपुरकी स्त्रियोंके साथ वे महात्मा पाण्डव क्या आहार करके वहाँ निवास करते थे?

പ്രഭോ, നിർപാപ മുനേ, സൈന്യത്തോടും അന്തഃപുരത്തിലെ സ്ത്രീകളോടും കൂടി ആ മഹാത്മ പാണ്ഡവർ അവിടെ എന്ത് ആഹാരം കഴിച്ച് വസിച്ചു? അത് എനിക്ക് പറയുക.

Verse 6

वैशम्पायन उवाच ते<नुज्ञातास्तदा राजन्‌ कुरुराजेन पाण्डवा: । विविधान्यन्नपानानि विश्राम्यानुभवन्ति ते

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, അന്ന് കുരുരാജൻ ധൃതരാഷ്ട്രൻ പാണ്ഡവർക്ക് അനുവാദം നൽകിയിരുന്നു; അതിനാൽ അവർ അവിടെ വിശ്രമം നേടി വിവിധവിധ അന്നപാനങ്ങൾ അനുഭവിച്ചു.

Verse 7

मासमेकं विजहुस्ते ससैन्यान्तःपुरा वने । अथ तत्रागमद्‌ व्यासो यथोक्त ते मयानघ

അവർ സൈന്യത്തോടും അന്തഃപുരത്തിലെ സ്ത്രീകളോടും കൂടി വനത്തിൽ ഒരു മാസം താമസിച്ചു. അനഘനേ, ഞാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നേ ആ സമയത്ത് അവിടെ വ്യാസൻ എത്തി.

Verse 8

तथा च तेषां सर्वेषां कथाभिन्‌पसंनिधौ । व्यासमन्वास्यतां राजन्नाजम्मुर्मुन॒यो परे

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! എല്ലാവരുടെയും സന്നിധിയിൽ സംഭാഷണം നടക്കുമ്പോൾ, അവർ വ്യാസന്റെ പിന്നിൽ ഇരുന്നിരിക്കെ, അപ്പോൾ തന്നെ മറ്റു മുനിമാരും അവിടെ എത്തിച്ചേർന്നു.

Verse 9

नारद: पर्वतश्चैव देवलश्न महातपा: । विश्वावसुस्तुम्बुरुश्न चित्रसेनश्व भारत,भारत! उनमें नारद, पर्वत, महातपस्वी देवल, विश्वावसु, तुम्बुरु तथा चित्रसेन भी थे

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! അവരിൽ നാരദനും പർവതനും, മഹാതപസ്വിയായ ദേവലനും, കൂടാതെ ഗന്ധർവന്മാരായ വിശ്വാവസു, തുംബുരു, ചിത്രസേനനും ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 10

तेषामपि यथान्यायं पूजां चक्रे महातपा: । धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञात: कुरुराजो युधिष्ठिर:,धृतराष्ट्रकी आज्ञासे महातपस्वी कुरुराज युधिष्ठिरने उन सबकी भी यथोचित पूजा की

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ അനുമതി ലഭിച്ച ശേഷം, മഹാതപസ്വിയായ കുരുരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ അവർക്കും യഥാവിധി പൂജയും ആദരവും അർപ്പിച്ചു.

Verse 11

निषेदुस्ते ततः सर्वे पूजां प्राप्प युधिष्ठिरात्‌ । आसजनेषु च पुण्येषु बर्हिणेषु वरेषु च,युधिष्ठिससे पूजा ग्रहण करके वे सब-के-सब मोरपंखके बने हुए पवित्र एवं श्रेष्ठ आसनोंपर विराजमान हुए

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—യുധിഷ്ഠിരനിൽ നിന്ന് പൂജ സ്വീകരിച്ച ശേഷം, അവർ എല്ലാവരും മയൂരപ്പീലി അലങ്കരിച്ച പുണ്യവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ ആസനങ്ങളിൽ ഇരുന്നുവന്നു.

Verse 12

तेषु तत्रोपविष्टेषु स तु राजा महामति: । पाण्डुपुत्रै: परिवृतो निषसाद कुरूद्गह,कुरुश्रेष्ठ! उन सबके बैठ जानेपर पाण्डवोंसे घिरे हुए परम बुद्धिमान्‌ राजा धुृतराष्ट्र बैठे

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ! അവർ അവിടെ ഇരുന്ന ശേഷം, മഹാമതിയായ രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രൻ പാണ്ഡുപുത്രന്മാർ ചുറ്റിനിന്നിരിക്കെ അവിടെയിരുന്നു.

Verse 13

गान्धारी चैव कुन्ती च द्रौपदी सात्वती तथा । स्त्रियश्लान्यास्तथान्याभि: सहोपविविशुस्तत:,गान्धारी, कुन्ती, द्रौपदी, सुभद्रा तथा दूसरी स्त्रियाँ अन्य स्त्रियोंके साथ आस-पास ही एक साथ बैठ गयीं

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഗാന്ധാരി, കുന്തി, ദ്രൗപദി, സാത്വതി (സുഭദ്ര) എന്നിവരും മറ്റു സ്ത്രീകളും, മറ്റ് സ്ത്രീകളോടൊപ്പം, അപ്പോൾ സമീപത്തുതന്നെ ഒരുമിച്ച് ഇരുന്നുവു।

Verse 14

तेषां तत्र कथा दिव्या धर्मिष्ठा श्ना भवन्‌ नूप । ऋषीणां च पुराणानां देवासुरविमिश्रिता:

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നൃപാ! അവിടെ അവരുടെ ഇടയിൽ ധർമ്മനിഷ്ഠമായ ദിവ്യകഥകൾ ഉദിച്ചു. പുരാതന ഋഷിമാരെയും പഴയ പരമ്പരകളെയും കുറിച്ചും, ദേവ-അസുരവൃത്താന്തങ്ങൾ ചേർന്ന ചർച്ചകളും ആരംഭിച്ചു।

Verse 15

ततः कथान्ते व्यासस्तं प्रज्ञाचक्षुषमी श्वरम्‌ । प्रोवाच वदतां श्रेष्ठ; पुनरेव स तद्‌ वच:

പിന്നീട് കഥ അവസാനിച്ചപ്പോൾ, വക്താക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വ്യാസൻ, പ്രജ്ഞാദൃഷ്ടിയുള്ള ആ പ്രഭുവിനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത്, വീണ്ടും അതേ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു।

Verse 16

विदितं मम राजेन्द्र यत्‌ ते हृदि विवक्षितम्‌

ഹേ രാജേന്ദ്രാ! നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നീ പറയുവാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നതു എനിക്കറിയാം।

Verse 17

गान्धार्याश्वैव यद दुःखं हृदि तिष्ठति नित्यदा

കൂടാതെ ഗാന്ധാരിയുടേതായ ദുഃഖം—അവളുടെ ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്ന ഏതു ശോകമായാലും—അത് നിത്യവും അവിടെയേ നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 18

कुन्त्याश्व यन्महाराज द्रौपद्याश्व हृदि स्थितम्‌ “महाराज! गान्धारी, कुन्ती और द्रौपदीके हृदयमें भी जो दुःख सदा बना रहता है, वह भी मुझे ज्ञात है ।। यच्च धारयते तीव्र दु:खं पुत्रविनाशजम्‌

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“മഹാരാജാ! കുന്തിയുടെയും ദ്രൗപദിയുടെയും ഹൃദയത്തിൽ നിത്യമായി നിലകൊള്ളുന്ന ദുഃഖം എനിക്കറിയാം; പുത്രവിനാശത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ആ തീവ്രശോകം അവർ വഹിക്കുന്നതും എനിക്കു വിദിതമാണ്।”

Verse 19

श्रुत्वा समागममिमं सर्वेषां वस्तुतो नूप

ഹേ നൃപാ! എല്ലാവരുടെയും ഈ സംഗമം യഥാർത്ഥത്തിൽ നടന്നതുപോലെ കേട്ടിട്ട്…

Verse 20

इमे च देवगन्धर्वा: सर्वे चेमे महर्षय:

“ഇവിടെ ദേവഗന്ധർവന്മാർ ഉണ്ട്; ഇവിടെ ഈ എല്ലാ മഹർഷിമാരും ഉണ്ട്.”

Verse 21

तदुच्यतां महाप्राज्ञ कं काम॑ प्रददामि ते

“അപ്പോൾ പറയുക, മഹാപ്രാജ്ഞാ! നിങ്ങളുടെ ഏത് ആഗ്രഹം ഞാൻ നല്കട്ടെ?”

Verse 22

एवमुक्त: स राजेन्द्रो व्यासेनामितबुद्धिना

അമിതബുദ്ധിയുള്ള വ്യാസൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ആ രാജേന്ദ്രൻ…

Verse 23

धन्यो>स्म्यनुगृहीतश्व सफलं जीवितं च मे

ഞാൻ ധന്യൻ; എനിക്കു അനുഗ്രഹം ലഭിച്ചു, എന്റെ ജീവിതവും സഫലമായി।

Verse 24

अद्य चाप्यवगच्छामि गतिमिष्टामिहात्मन:

ഇന്നും ഇവിടെ എന്റെ ആത്മാവിന്റെ ഇഷ്ടഗതിയും വിധിയും ഞാൻ വ്യക്തമായി ഗ്രഹിക്കുന്നു।

Verse 25

दर्शनादेव भवतां पूतो<हं नात्र संशय:

നിങ്ങളുടെ ദർശനം മാത്രത്താൽ തന്നെ ഞാൻ ശുദ്ധനായിരിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല।

Verse 26

किं तु तस्य सुदुर्बुद्धेर्मन्दस्यापनयैर्भूशम्‌

എന്നാൽ അത്യന്തം ദുഷ്ബുദ്ധിയുള്ള ആ മന്ദബുദ്ധിയെ ആവർത്തിച്ച പരാജയങ്ങളും അപമാനങ്ങളും കഠിനമായി പീഡിപ്പിച്ചു।

Verse 27

अपापा: पाण्डवा येन निकृता: पापबुद्धिना

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു: പാപമില്ലാത്ത പാണ്ഡവരെ പാപബുദ്ധിയുള്ള ഒരാൾ വഞ്ചനകൊണ്ട് ചതിച്ചു അന്യായം ചെയ്തു.

Verse 28

इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्रमवासिकपर्वके अन्तर्गत आश्रमवासपर्वमें व्यासवाक्यविषयक अद्वाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ,राजानश्न महात्मानो नानाजनपदेश्वरा:

ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആശ്രമവാസികപർവത്തിൽ, ആശ്രമവാസപർവത്തിനകത്ത് വ്യാസവാക്യവിഷയകമായ ഇരുപത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. പല ജനപദങ്ങളുടെയും അധീശ്വരന്മാരായ മഹാത്മ രാജാക്കന്മാർ (ഇവിടെ സ്മരണീയരാണ്).

Verse 29

ये ते पितृश्च दारांश्व प्राणांक्ष मनसः प्रियान्‌,इति श्रीमहाभारते आश्रमवासिके पर्वणि पुत्रदर्शनपर्वणि धृतराष्ट्रादिकृतप्रार्थने एकोनत्रिंशो5ध्याय:

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“നിന്റെ ആ പിതാക്കന്മാർ, ആ ഭാര്യമാർ, ആ പ്രാണൻ—മനസ്സിന് അത്യന്തം പ്രിയമായവരെല്ലാം…”—ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആശ്രമവാസികപർവത്തിലെ പുത്രദർശനപർവത്തിൽ ധൃതരാഷ്ട്രാദികൾ ചെയ്ത പ്രാർത്ഥനയെ സംബന്ധിക്കുന്ന ഇരുപത്തൊമ്പതാം അധ്യായം.

Verse 30

का नु तेषां गतिर्ब्रह्यन्‌ मित्रार्थे ये हता मूृथे

ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! സുഹൃത്തിനുവേണ്ടി യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടവർ ഏതു ഗതി പ്രാപിക്കുന്നു?

Verse 31

दूयते मे मनो5भीक्ष्णं घातयित्वा महाबलम्‌

മഹാബലവാനെ കൊല്ലിപ്പിച്ചതിനാൽ എന്റെ മനസ് വീണ്ടും വീണ്ടും ദുഃഖത്തിൽ കത്തുന്നു.

Verse 32

मम पुत्रेण मूढेन पापेनाकृतबुद्धिना

എന്റെ പുത്രനാൽ—മൂഢനായ, പാപിയായ, ശരിയായ ബുദ്ധിയില്ലാത്തവനായ—…

Verse 33

एतत्‌ सर्वमनुस्मृत्य दहमानो दिवानिशम्‌

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇതെല്ലാം ഓർത്താൽ ഞാൻ പകലും രാത്രിയും കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ദുഃഖവും ശോകവും എന്നെ തകർത്തതിനാൽ എനിക്ക് ഒട്ടും ശാന്തി ലഭിക്കുന്നില്ല. പിതാവേ! ഈ ആശങ്കകളിൽ തന്നെ വീണുകിടന്ന് ഞാൻ ഒരിക്കലും സമാധാനം പ്രാപിക്കുന്നില്ല.

Verse 34

न शान्तिमधिगच्छामि दुःखशोकसमाहत: । इति मे चिन्तयानस्य पित: शान्तिर्न विद्यते

ദുഃഖവും ശോകവും എന്നെ തകർത്തതിനാൽ ഞാൻ ശാന്തി പ്രാപിക്കുന്നില്ല. പിതാവേ! ഈ കാര്യങ്ങൾ തന്നെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ എനിക്ക് ശാന്തി എന്നൊന്നും ലഭ്യമല്ല.

Verse 35

वैशम्पायन उवाच तच्छुत्वा विविध तस्य राजर्षे: परिदेवितम्‌ । पुनर्नवीकृत: शोको गान्धार्या जनमेजय

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! ആ രാജർഷി ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ നാനാവിധ വിലാപം കേട്ടപ്പോൾ ഗന്ധാരിയുടെ ശോകം വീണ്ടും പുതുതായി ഉണർന്നു.

Verse 36

कुन्त्या द्रुपदपुत्र्या श्न सुभद्रायास्तथैव च । तासां च वरनारीणां वधूनां कौरवस्य ह,कुन्ती, दौपदी, सुभद्रा तथा कुरुरगाजकी उन सुन्दरी बहुओंका शोक भी फिरसे उमड़ आया

കുന്തി, ദ്രുപദപുത്രി ദ്രൗപദി, അതുപോലെ സുഭദ്ര—കുരുവംശത്തിന്റെ ആ ശ്രേഷ്ഠ വധുക്കളുടെ ശോകവും വീണ്ടും പൊങ്ങിവന്നു.

Verse 37

पुत्रशोकसमाविष्टा गान्धारी त्विदमब्रवीत्‌ । श्वशुरं बद्धनयना देवी प्राज्जलिरुत्थिता,आँखोंपर पट्टी बाँधे गान्धारी देवी श्वशुरके सामने हाथ जोड़कर खड़ी हो गयीं और पुत्रशोकसे संतप्त होकर इस प्रकार बोलीं

പുത്രശോകത്തിൽ മുങ്ങിയ ഗന്ധാരി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. കണ്ണുകൾ കെട്ടിയ ദേവി കൈകൂപ്പി എഴുന്നേറ്റ് ശ്വശുരന്റെ മുമ്പിൽ നിന്നു.

Verse 38

षोडशेमानि वर्षाणि गतानि मुनिपुज्भव । अस्य राज्ञो हतान्‌ पुत्रान शोचतो न शमो विभो,मुनिवर! प्रभो! इन महाराजको अपने मरे हुए पुत्रोंक लिये शोक करते आज सोलह वर्ष बीत गये; किंतु अबतक इन्हें शान्ति नहीं मिली

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ മുനിവരാ, ഹേ വിഭോ! ഈ രാജാവ് വധിക്കപ്പെട്ട പുത്രന്മാരെക്കുറിച്ച് വിലപിച്ച് പതിനാറു വർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞിട്ടും, ഇന്നുവരെ അവന് ശാന്തി ലഭിച്ചിട്ടില്ല.

Verse 39

पुत्रशोकसमाविष्टो नि:श्वसन्‌ होष भूमिप: । न शेते वसती: सर्वा धृतराष्ट्रो महामुने

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ മഹാമുനേ! പുത്രശോകത്തിൽ മുങ്ങിയ ധൃതരാഷ്ട്രൻ ദീർഘനിശ്വാസങ്ങൾ വിട്ട് വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു; രാത്രി മുഴുവൻ അവന് ഉറക്കം വരുന്നില്ല.

Verse 40

लोकानन्यान्‌ समर्थो5सि स्रष्टं सर्वास्तपोबलात्‌ | किमु लोकान्तरगतान्‌ राज्ञो दर्शयितुं सुतान्‌

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— നിങ്ങളുടെ തപോബലത്താൽ നിങ്ങൾക്ക് മറ്റു ലോകങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയും; അങ്ങനെ ആയാൽ ലോകാന്തരത്തിലേക്ക് പോയ പുത്രന്മാരെ ഒരിക്കൽ രാജാവിന് കാണിച്ചുതരുന്നത് നിങ്ങള്ക്കെന്ത് പ്രയാസം?

Verse 41

इयं च द्रौपदी कृष्णा हतज्ञातिसुता भृशम्‌ । शोचत्यतीव सर्वासां स्नुषाणां दयिता स्नुषा

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഈ ദ്രൗപദി കൃഷ്ണ, ബന്ധുക്കളും പുത്രന്മാരും വധിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ അത്യന്തം ദുഃഖിക്കുന്നു. എല്ലാ മരുമകളിലും അവളാണ് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ട മരുമകൾ.

Verse 42

तथा कृष्णस्य भगिनी सुभद्रा भद्रभाषिणी । सौभद्रवधसंतप्ता भृशं॑ शोचति भाविनी

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അതുപോലെ കൃഷ്ണന്റെ സഹോദരി, മധുരഭാഷിണിയായ സുഭദ്ര, സൗഭദ്രൻ (അഭിമന്യു) വധത്തിൽ ദുഃഖിതയായി അത്യന്തം വിലപിക്കുന്നു.

Verse 43

“सदा मंगलमय वचन बोलनेवाली श्रीकृष्णकी बहन भाविनी सुभद्रा सर्वदा अपने पुत्र अभिमन्युके वधसे संतप्त हो निरन्तर शोकमें ही डूबी रहती है ।।

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ സഹോദരി, സദാ മംഗളവചനങ്ങൾ ഉച്ചരിക്കുന്ന സൗമ്യസ്വഭാവിനിയായ സുഭദ്ര, തന്റെ പുത്രൻ അഭിമന്യുവിന്റെ വധം മൂലം നിരന്തരം ദഗ്ധഹൃദയയായി, ഇടവിടാതെ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിക്കിടക്കുന്നു. ഇവിടെയിതാ ഭൂരിശ്രവസിന്റെ അതിപ്രിയയായ ഭാര്യ ഇരിക്കുന്നു; ഭർത്താവിന്റെ മരണവിപത്തിൽ ശോകാർത്തയായി അത്യന്തം വിലപിക്കുന്നു. അവളുടെ ജ്ഞാനിയായ ശ്വശുരൻ, കുരുശ്രേഷ്ഠൻ ബാഹ്ലികനും വധിക്കപ്പെട്ടു; ഭൂരിശ്രവസിന്റെ പിതാവായ സോമദത്തനും തന്റെ പിതാവിനോടൊപ്പം ആ മഹാസമരത്തിൽ വീരഗതി പ്രാപിച്ചു.

Verse 44

यस्यास्तु श्वशुरो धीमान्‌ बाह्विक: स कुरूद्गवह: । निहतः सोमदत्तश्न पित्रा सह महारणे

അവളുടെ ജ്ഞാനിയായ ശ്വശുരൻ—കുരുക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ബാഹ്ലികൻ—നിഹതനായി; സോമദത്തനും തന്റെ പിതാവിനോടൊപ്പം ആ മഹാരണത്തിൽ മരണപ്പെട്ടു.

Verse 45

श्रीमतो<5स्य महाबुद्धे: संग्रामेष्वपलायिन: । पुत्रस्य ते पुत्रशतं निहतं यद्‌ रणाजिरे

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മഹാമുനേ! നിങ്ങളുടെ പുത്രനായ ഈ ശ്രീമാൻ രാജാവ് മഹാബുദ്ധിമാനാണ്; യുദ്ധത്തിൽ ഒരിക്കലും പിന്മാറാത്തവൻ. അവന്റെ നൂറു പുത്രന്മാർ रणഭൂമിയിൽ നിഹതരായി. ആ മഹാവിപത്തിന്റെ ആഘാതത്തിൽ അവരുടെ നൂറു ഭാര്യമാർ എന്നെ സേവിച്ചുകൊണ്ട് ഇവിടെ തന്നെ ഇരിക്കുന്നു.

Verse 46

तस्य भार्याशतमिदं दुःखशोकसमाहतम्‌ । पुन: पुनर्वर्धयानं शोकं राज्ञो ममैव च

അവന്റെ ഈ നൂറു ഭാര്യമാർ ദുഃഖശോകങ്ങളാൽ തകർന്നവരായി, വീണ്ടും വീണ്ടും രാജാവിന്റെയും എന്റെയും ദുഃഖം വർധിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 47

ये च शूरा महात्मान: श्वशुरा मे महारथा:

അതുപോലെ ആ ശൂരന്മാർ, മഹാത്മാക്കൾ—എന്റെ ശ്വശുരന്മാർ—മഹാരഥന്മാർ…

Verse 48

तव प्रसादाद्‌ भगवन्‌ विशोको<यं महीपति:

വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭഗവൻ! നിങ്ങളുടെ പ്രസാദത്താൽ ഈ മഹീപതി ശോകമുക്തനായിരിക്കുന്നു.

Verse 49

इत्युक्तवत्यां गान्धार्या कुन्ती व्रतकृशानना

ഗാന്ധാരി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതിനു ശേഷം, വ്രതതപസ്സുകളാൽ മുഖം ക്ഷീണിച്ച കുന്തി (അവിടെ) നിന്നിരുന്നു.

Verse 50

तामृषिर्वरदो व्यासो दूरश्रवणदर्शन:

അപ്പോൾ വരദാതാവും ദൂരശ്രവണ-ദർശനശക്തിയുള്ള ഋഷി വ്യാസൻ (അവിടെ) ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 51

तामुवाच ततो व्यासो यत्‌ ते कार्य विवक्षितम्‌

അപ്പോൾ വ്യാസൻ അവളോടു പറഞ്ഞു—“നിനക്ക് ചെയ്യിക്കേണ്ട കാര്യം എന്ത്? നീ പ്രസ്താവിക്കുവാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നതെന്ത്? പറയുക.”

Verse 52

श्वशुराय तत: कुन्ती प्रणम्य शिरसा तदा,तब कुन्तीने मस्तक झुकाकर श्वशुरको प्रणाम किया और लज्जित हो प्राचीन गुप्त रहस्यको प्रकट करते हुए कहा

അപ്പോൾ കുന്തി തലകുനിച്ച് തന്റെ ശ്വശുരനോട് പ്രണാമം ചെയ്തു; ലജ്ജയും സംയമവും കൈവിടാതെ, ദീർഘകാലം മറച്ചുവെച്ചിരുന്ന ഒരു പ്രാചീന രഹസ്യം അവൾ വെളിപ്പെടുത്തി.

Verse 53

उवाच वाक्‍्यं सत्रीडा विवृण्वाना पुरातनम्‌,तब कुन्तीने मस्तक झुकाकर श्वशुरको प्रणाम किया और लज्जित हो प्राचीन गुप्त रहस्यको प्रकट करते हुए कहा

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവൾ ലജ്ജയും മടിയും കലർന്ന നിലയിൽ ഒരു പുരാതന കാര്യം വെളിപ്പെടുത്താൻ തുടങ്ങി. അപ്പോൾ കുന്തി തല കുനിച്ച് ശ്വശുരനോട് പ്രണാമം ചെയ്തു; ലജ്ജിതയായിരുന്നാലും ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ ദീർഘകാലം മറച്ചുവെച്ച പഴയ രഹസ്യം തുറന്ന് പറഞ്ഞു।

Verse 153

प्रीयमाणो महातेजा: सर्ववेदविदां वर: । बातचीतके अनन्‍्तमें सम्पूर्ण वेदवेत्ताओं और वक्ताओंमें श्रेष्ठ महातेजस्वी महर्षि व्यासजीने प्रसन्न होकर प्रज्ञाचक्षु राजा धृतराष्ट्रसे पुन: वही बात कही

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—സകല വേദജ്ഞന്മാരിലും ശ്രേഷ്ഠനും മഹാതേജസ്സോടെ ദീപ്തനുമായ മഹർഷി വ്യാസൻ ഹൃദയം പ്രസന്നനായി, പ്രജ്ഞാചക്ഷുവായ രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രനോട് അതേ വാക്കുകൾ വീണ്ടും പറഞ്ഞു।

Verse 186

सुभद्रा कृष्णभगिनी तच्चापि विदितं मम | “श्रीकृष्णकी बहन सुभद्रा अपने पुत्र अभिमन्युके मारे जानेका जो दुःसह दुःख हृदयमें धारण करती है, वह भी मुझसे अज्ञात नहीं है

ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ സഹോദരി സുഭദ്ര—ഇതും എനിക്ക് അറിയാം. തന്റെ പുത്രൻ അഭിമന്യു വധിക്കപ്പെട്ടതുകൊണ്ട് അവൾ ഹൃദയത്തിൽ ധരിക്കുന്ന അസഹ്യമായ ദുഃഖവും എനിക്ക് അജ്ഞാതമല്ല।

Verse 193

संशयच्छेदनार्थाय प्राप्त: कौरवनन्दन । “कौरवनन्दन! नरेश्वर! वास्तवमें तुम सब लोगोंका यह समागम सुनकर तुम्हारे मानसिक संदेहोंका निवारण करनेके लिये मैं यहाँ आया हूँ

കൗരവനന്ദന, നരേശ്വരാ! നിന്റെ മനസ്സിലെ സംശയങ്ങൾ ഛേദിക്കാനാണ് ഞാൻ ഇവിടെ വന്നത്. ഈ സംഗമത്തിന്റെ വാർത്ത കേട്ട്, നിന്റെ ഉള്ളിലെ അനിശ്ചയങ്ങൾ നീക്കുവാൻ ഞാൻ സമാഗതനായിരിക്കുന്നു।

Verse 203

पश्यन्तु तपसो वीर्यमद्य मे चिरसम्भूतम्‌ । 'ये देवता, गन्धर्व और महर्षि सब लोग आज मेरी चिरसंचित तपस्याका प्रभाव देखें

ഇന്ന് എന്റെ ദീർഘകാലം സമ്പാദിച്ച തപസ്സിന്റെ വീര്യം അവർ കാണട്ടെ. ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവർ, മഹർഷിമാർ—എല്ലാവരും ഇന്ന് എന്റെ തപസ്സിന്റെ പ്രഭാവം സാക്ഷ്യം വഹിക്കട്ടെ।

Verse 213

प्रवणो5स्मि वरं दातुं पश्य मे तपस: फलम्‌ । “महाप्राज्ञ नरेश! बोलो, मैं तुम्हें कौन-सा अभीष्ट मनोरथ प्रदान करूँ? आज मैं तुम्हें मनोवाञ्छित वर देनेको तैयार हूँ। तुम मेरी तपस्याका फल देखो”

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഞാൻ വരം നൽകാൻ സന്നദ്ധനാണ്; എന്റെ തപസ്സിന്റെ ഫലം കാണുക. മഹാപ്രാജ്ഞ രാജാവേ, പറയുക—നിന്റെ ഏത് അഭീഷ്ട ആഗ്രഹമാണ് ഞാൻ നിറവേറ്റേണ്ടത്?

Verse 233

यन्मे समागमोउद्येह भवद्धिः सह साधुभि: । 'भगवन्‌! आज मैं धन्य हूँ, आपलोगोंकी कृपाका पात्र हूँ तथा मेरा यह जीवन भी सफल है; क्योंकि आज यहाँ आप-जैसे साधु-महात्माओंका समागम मुझे प्राप्त हुआ है

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇന്ന് ഞാൻ ധന്യൻ, നിങ്ങളുടെ കരുണയ്ക്ക് പാത്രൻ, എന്റെ ജീവിതവും സഫലമായി; കാരണം ഇന്നിവിടെ നിങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള സാദു-മഹാത്മാക്കളുടെ സംഗമം എനിക്ക് ലഭിച്ചു.

Verse 246

ब्रह्मकल्पैर्भवद्धिर्यत्‌ समेतो5हं तपोधना: । “तपोधनो! आप ब्रह्मतुल्य महात्माओंका जो संग मुझे प्राप्त हुआ उससे मैं समझता हूँ कि यहाँ अपने लिये अभीष्ट गति मुझे प्राप्त हो गयी

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ തപോധനന്മാരേ! ബ്രഹ്മസമാന മഹാത്മാക്കളായ നിങ്ങളോടൊപ്പം ഞാൻ സംഗമിച്ചതിനാൽ, ഇന്നിവിടെ തന്നേ ഞാൻ അഭിലഷിച്ച ഗതി ലഭിച്ചതായി ഞാൻ കരുതുന്നു. ഇത്തരത്തിലുള്ള ബ്രഹ്മതുല്യ മഹാപുരുഷന്മാരുടെ സമാഗമം തന്നെയാണ് മാർഗവും പരമഗമ്യവും—അത് ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു, ഉയർത്തുന്നു, പരമശ്രേയസ്സിനെ ഉറപ്പാക്കുന്നു.

Verse 256

विद्यते न भयं चापि परलोकान्ममानघा: । “इसमें संदेह नहीं कि मैं आपलोगोंके दर्शनमात्रसे पवित्र हो गया। निष्पाप महर्षियो! अब मुझे परलोकसे कोई भय नहीं है

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നിർപാപ മഹർഷിമാരേ! നിങ്ങളുടെ ദർശനം മാത്രത്താൽ തന്നെ ഞാൻ ശുദ്ധനായിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ പരലോകത്തെക്കുറിച്ച് എനിക്ക് യാതൊരു ഭയവും ഇല്ല.

Verse 266

दूयते मे मनो नित्यं स्मरत: पुत्रगृद्धिन: । 'परन्तु अत्यन्त खोटी बुद्धिवाले उस मन्दमति दुर्योधनके अन्यायोंसे जो मेरे सारे पुत्र मारे गये हैं

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പുത്രാസക്തനായ ഞാൻ അവരെ ഓർക്കുമ്പോൾ എന്റെ മനസ്സ് നിത്യവും ദുഃഖത്തിൽ കത്തുന്നു; കാരണം ആ മന്ദമതി ദുര്യോധനന്റെ അന്യായങ്ങളാൽ എന്റെ പുത്രന്മാർ എല്ലാവരും വധിക്കപ്പെട്ടു. അതിനാൽ എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ മഹാശോകം ഭാരമായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 283

आगम्य मम पुत्रार्थे सर्वे मृत्युवशं गता: । अनेक देशोंके स्वामी महामनस्वी नरेश मेरे पुत्रकी सहायताके लिये आकर सब-के-सब मृत्युके अधीन हो गये

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— എന്റെ പുത്രനുവേണ്ടി വന്ന അവർ എല്ലാവരും മരണാധീനരായി. അനേകം ദേശങ്ങളുടെ അധിപതികളായ മഹാമനസ്കരായ രാജാക്കന്മാർ എന്റെ പുത്രനെ സഹായിക്കാനെത്തിയെങ്കിലും, ഒരാളും ഒഴിവില്ലാതെ എല്ലാവരും മർത്ത്യധർമ്മത്തിന് കീഴടങ്ങി.

Verse 296

परित्यज्य गता: शूरा: प्रेतराजनिवेशनम्‌ । वे सब शूरवीर भूपाल अपने पिताओं, पत्नियों, प्राणों और मनको प्रिय लगनेवाले भोगोंका परित्याग करके यमलोकको चले गये

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— സകലബന്ധങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് ആ ശൂരന്മാർ പ്രേതരാജനായ യമന്റെ നിവാസത്തിലേക്ക് പോയി. പിതാക്കളെയും, ഭാര്യമാരെയും, പ്രാണനെയും, മനസ്സിന് പ്രിയമായ ഭോഗങ്ങളെയും എല്ലാം ത്യജിച്ച് ആ യോദ്ധാ-ഭൂപാലന്മാർ യമലോകം പ്രാപിച്ചു.

Verse 303

तथैव पुत्रपौत्राणां मम ये निहता युधि । “ब्रह्मन्‌! जो मित्रके लिये युद्धमें मारे गये उन राजाओंकी क्‍या गति हुई होगी? तथा जो रणभूमिमें वीरगतिको प्राप्त हुए हैं

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അതുപോലെ യുദ്ധത്തിൽ നിഹതരായ എന്റെ പുത്രന്മാരെയും പൗത്രന്മാരെയും കുറിച്ച്— ഹേ ബ്രഹ്മൻ! സുഹൃത്തിനുവേണ്ടി സമരത്തിൽ വീണ രാജാക്കന്മാർക്ക് ഏതു ഗതി ലഭിച്ചു? കൂടാതെ രണഭൂമിയിൽ വീരഗതി പ്രാപിച്ച എന്റെ പുത്ര-പൗത്രന്മാർക്ക് ഏതു ഗതി ലഭിച്ചു?

Verse 313

भीष्मं शान्तनवं वृद्ध द्रोणं च द्विजसत्तमम्‌ । “महाबली शान्तनुनन्दन भीष्म तथा वृद्ध ब्राह्मणप्रवर द्रोणाचार्यका वध कराकर मेरे मनको बारंबार दुःसह संताप प्राप्त होता है

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— വൃദ്ധനായ ശാന്തനുനന്ദനൻ ഭീഷ്മനെയും, ദ്വിജന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ദ്രോണാചാര്യനെയും വധിച്ചതെന്നത്—ആ ഓർമ്മ എന്റെ മനസ്സിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ദുസ്സഹമായ ശോകസന്താപം ഉണർത്തുന്നു.

Verse 323

क्षयं नीत॑ कुलं दीप्तं पृथिवीराज्यमिच्छता । “अपवित्र बुद्धिवाले मेरे पापी एवं मूर्ख पुत्रने समस्त भूमण्डलके राज्यका लोभ करके अपने दीप्तिमान्‌ कुलका विनाश कर डाला

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— സർവ്വ ഭൂമണ്ഡലത്തിന്റെ രാജ്യം നേടാനുള്ള ലോഭത്തിൽ, പാപിയും മൂഢനും അശുദ്ധബുദ്ധിയുള്ളവനുമായ എന്റെ പുത്രൻ തന്റെ ദീപ്തമായ കുലത്തെ നാശത്തിലേക്ക് നയിച്ചു.

Verse 466

तेनारम्भेण महता मामुपास्ते महामुने । “आपके पुत्र

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ മഹാമുനേ! ആ മഹത്തായ ആരംഭംകൊണ്ട് അവൻ എന്നെ ഉപാസിക്കുകയും സേവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘യുദ്ധത്തിൽ ഒരിക്കലും പിൻമാറാത്തതും പരമബുദ്ധിമാന്മാരുമായ എന്റെ പുത്രന്മാർ—ആ ശ്രീമാന്മാരായ രാജാക്കന്മാർ—അവരുടെ നൂറു പുത്രന്മാർ സമരഭൂമിയിൽ വീണു; അവരുടെ നൂറു ഭാര്യമാർ ഇവിടെ ഇരിക്കുന്നു. ഇവർ എന്റെ മരുമക്കൾ; ദുഃഖ-ശോകങ്ങളുടെ പ്രഹാരങ്ങൾ സഹിച്ചുകൊണ്ട് എന്റെ ശോകവും രാജാവിന്റെ ശോകവും വീണ്ടും വീണ്ടും വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഹേ മഹാമുനേ! ശോകത്തിന്റെ മഹാവേഗത്തിൽ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ഇവർ എല്ലാവരും എന്നെ മാത്രം ചുറ്റി ഇരിക്കുന്നു.’

Verse 476

सोमदत्तप्रभृतय: का नु तेषां गति: प्रभो | 'प्रभो! जो मेरे महामनस्वी श्वशुर शूरवीर महारथी सोमदत्त आदि मारे गये हैं, उन्हें कौन-सी गति प्राप्त हुई है?

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— പ്രഭോ! എന്റെ മഹാമനസ്വിയായ ശ്വശുരൻ, ശൂരവീര മഹാരഥി സോമദത്തൻ മുതലായവർ സമരത്തിൽ വീണു; അവർക്കു മരണാനന്തരം ഏതു ഗതി—ഏതു ലോകസ്ഥിതി—ലഭിച്ചു?

Verse 483

यथा स्याद्‌ भविता चाहं कुन्ती चेयं वधूस्तव । “भगवन्‌! आपके प्रसादसे ये महाराज, मैं और आपकी बहू कुन्ती--ये सब-के-सब जैसे भी शोकरहित हो जाय, ऐसी कृपा कीजिये

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ‘ഭഗവൻ! നിങ്ങളുടെ പ്രസാദത്താൽ ഈ മഹാരാജാവും ഞാനും, നിങ്ങളുടെ മരുമകളായ കുന്തിയും—ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും എങ്ങനെയായാലും ശോകരഹിതരാകുവാൻ കൃപ ചെയ്യണമേ.’

Verse 493

प्रच्छन्नजातं पुत्र तं सस्मारादित्यसंनिभम्‌ | जब गान्धारीने इस प्रकार कहा, तब व्रतसे दुर्बल मुखवाली कुन्तीने गुप्तरूपसे उत्पन्न हुए अपने सूर्यतुल्य तेजस्वी पुत्र कर्णका स्मरण किया

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഗാന്ധാരി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, വ്രതങ്ങളാൽ മുഖം ക്ഷീണിച്ച കുന്തി, മറവിൽ ജനിച്ച സൂര്യസദൃശ തേജസ്സുള്ള തന്റെ പുത്രൻ കർണനെ അന്തരത്തിൽ ഓർത്തു।

Verse 503

अपश्यद्‌ दु:खितां देवीं मातरं सव्यसाचिन: । दूरतककी देखने-सुनने और समझनेवाले वरदायक ऋषि व्यासने अर्जुनकी माता कुन्तीदेवीको दु:खमें डूबी हुई देखा

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ദൂരത്തുനിന്നുതന്നെ വരദായകനായ, ദൂരദർശന-ദൂരശ്രവണ-ദൂരബോധശക്തിയുള്ള ഋഷി വ്യാസൻ, സവ്യസാചി അർജുനന്റെ ദേവീമാതാവായ കുന്തിയെ അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയതായി കണ്ടു।

Verse 516

तद्‌ ब्रूहि त्वं महाभागे यत्‌ ते मनसि वर्तते । तब भगवान्‌ व्यासने उनसे कहा--“महाभागे! तुम्हें किसी कार्यके लिये यदि कुछ कहनेकी इच्छा हो, तुम्हारे मनमें यदि कोई बात उठी हो तो उसे कहो

മഹാഭാഗേ! നിന്റെ മനസ്സിലുള്ളത് പറയുക. ഏതെങ്കിലും കാര്യാർത്ഥമായി എന്തെങ്കിലും പറയാൻ ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ, അത് വ്യക്തമായി പറയുക.

Verse 1636

दह्यमानस्य शोकेन तव पुत्रकृतेन वै । राजेन्द्र! तुम्हारे हृदयमें जो कहनेकी इच्छा हो रही है, उसे मैं जानता हूँ। तुम निरन्तर अपने मरे हुए पुत्रोंक शोकसे जलते रहते हो

രാജേന്ദ്രാ! നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ പറയാൻ തോന്നുന്നതെന്തെന്നു ഞാൻ അറിയുന്നു. കാരണം പുത്രന്മാരുടെ കാരണമായി നീ ശോകാഗ്നിയിൽ നിരന്തരം ദഹിക്കുകയാണ്—മരിച്ച പുത്രന്മാരെക്കുറിച്ച് വിലപിച്ചുകൊണ്ട്.

Verse 2236

मुहूर्तमिव संचिन्त्य वचनायोपचक्रमे । अमित बुद्धिमान्‌ महर्षि व्यासके ऐसा कहनेपर महाराज धृतराष्ट्रने दो घड़ीतक विचार करके इस प्रकार कहना आरम्भ किया

അവൻ അല്പനേരം ആലോചിച്ച് സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി. തുടർന്ന് അമിതബുദ്ധിയുള്ള മഹർഷി വ്യാസനും തന്റെ വചനപ്രവാഹം ആരംഭിച്ചു.

Verse 2736

घातिता पृथिवी येन सहया सनरद्विपा । पापपूर्ण विचार रखनेवाले उस दुर्योधनने निरपराध पाण्डवोंको सताया तथा घोड़ों, मनुष्यों और हाथियोंसहित इस सारी पृथ्वीके वीरोंका विनाश करा डाला

അവനാൽ ഈ ഭൂമി കുതിരകളും മനുഷ്യരും ആനകളും ഉൾപ്പെടെ വധഭൂമിയായി. പാപസങ്കൽപ്പങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആ ദുര്യോധനൻ നിരപരാധികളായ പാണ്ഡവരെ പീഡിപ്പിക്കുകയും, സർവ്വഭൂമിയിലെ വീരന്മാരുടെ നാശത്തിന് കാരണമാകുകയും ചെയ്തു.