Shloka 13
Bhāgīrathī-tīra-śauca, Kurukṣetra-gamana, and Śatayūpa-āśrama-dīkṣā (गङ्गातीरशौच–कुरुक्षेत्रगमन–शतयूपाश्रमदीक्षा)
इयं च माता ज्येष्ठा मे शीतवाताध्वकर्शिता । घोरेण तपसा युक्ता देवी कच्चिन्न शोचति,ये मेरी बड़ी माता गान्धारीदेवी सर्दी, हवा और रास्ता चलनेके परिश्रमसे कष्ट पाकर अत्यन्त दुबली हो गयी हैं घोर तपस्यामें लगी हुई हैं। ये देवी युद्धमें मारे गये अपने क्षत्रिय- धर्मपरायण महापराक्रमी पुत्रोंक लिये कभी शोक तो नहीं करतीं? और हम अपराधियोंका कभी कोई अनिष्ट तो नहीं सोचती हैं?
iyaṃ ca mātā jyeṣṭhā me śītavātādhvakārśitā | ghoreṇa tapasā yuktā devī kaccin na śocati ||
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— ശീതവും കാറ്റും യാത്രാക്ലേശവും കൊണ്ടു ക്ഷീണിച്ചു അത്യന്തം കൃശയായ എന്റെ ജ്യേഷ്ഠമാതാവ് ഘോരതപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ വീണ, ക്ഷത്രിയധർമ്മനിഷ്ഠരും മഹാപരാക്രമികളും ആയ തന്റെ പുത്രന്മാരെക്കുറിച്ച് ആ ദേവി ഇനിയും ശോകിക്കുന്നുണ്ടോ? കൂടാതെ ഞങ്ങൾ കുറ്റക്കാരാണ്—ഞങ്ങളോടു അവൾക്കു ഒരിക്കലെങ്കിലും അനിഷ്ടഭാവം തോന്നുന്നുണ്ടോ?
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical aftermath of war: even victors remain burdened by remorse and fear of the bereaved’s grief or resentment. It points to the need for compassion, accountability, and the hope for forgiveness, while also portraying tapas as a response to unbearable loss.
In Āśramavāsika Parva, the royal elders have withdrawn to the forest. Yudhiṣṭhira observes Gāndhārī’s frailty from hardship and ascetic life and anxiously asks whether she still mourns her sons killed in the war and whether she wishes harm upon the Pāṇḍavas, whom he calls offenders.