Shloka 21
धृतराष्ट्र-सत्कारः तथा श्राद्ध-दाने नियमनम् | Honoring Dhṛtarāṣṭra and Regulating Śrāddha-Gifts
सदा च प्रातरुत्थाय कृतजप्य: शुचिर्न॑प:,विपरीतकश्न मे शत्रुर्नियम्यश्न भवेन्नर: । राजा युधिष्ठिर बड़े दयालु थे। वे सदा प्रसन्न रहकर अपने भाइयों और मन्त्रियोंसे कहा करते थे कि “ये राजा धृतराष्ट्र मेरे और आपलोगोंके माननीय हैं। जो इनकी आज्ञाके अधीन रहता है, वही मेरा सुहृद् है। विपरीत आचरण करनेवाला मेरा शत्रु है। वह मेरे दण्डका भागी होगा
sadā ca prātar utthāya kṛtajapyaḥ śucir nṛpaḥ | viparīta-kṛc ca me śatrur niyamyaś ca bhaven naraḥ ||
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “രാജാവ് എപ്പോഴും പ്രഭാതത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ്, ശുചിയായി, നിശ്ചിത ജപാദി കർത്തവ്യങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കണം. ധർമ്മനീതിക്ക് വിരുദ്ധമായി നടക്കുന്നവൻ എന്റെ ശത്രു; നിയമത്തിൽ നിന്ന് ആജ്ഞാധീനനായി നടക്കുന്നവൻ എന്റെ ഹിതൈഷി.” ഈ സന്ദർഭത്തിൽ ദയാലുവായ യുധിഷ്ഠിരൻ സഹോദരന്മാരോടും മന്ത്രിമാരോടും വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞു— “ധൃതരാഷ്ട്രൻ നമ്മെല്ലാവർക്കും പൂജ്യൻ; അവന്റെ ആജ്ഞാപാലനം നിഷ്ഠ, അവനോടുള്ള വിരോധം അപരാധം— ദണ്ഡനീയം.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse links righteous kingship with personal discipline (rising early, purity, japa) and with ethical governance: loyalty to rightful authority is treated as friendship, while willful contrariness to dharmic command is treated as enmity and becomes liable to royal punishment (daṇḍa).
In the Āśramavāsika context, Yudhiṣṭhira instructs his brothers and ministers to honor Dhṛtarāṣṭra as a venerable elder; those who comply with Dhṛtarāṣṭra’s directives are counted as Yudhiṣṭhira’s allies, and those who oppose are treated as offenders.