Shloka 88
Puṣkara-Śapatha Itihāsa (Agastya–Indra Dispute at the Tīrthas) | पुष्कर-शपथ-आख्यानम्
भरद्वाज उवाच भरे5सुतान् भरेडशिष्यान् भरे देवान् भरे द्विजान् । भरे भार्या भरे द्वाजं भरद्वाजोडस्मि शोभने,भरद्वाजने कहा--कल्याणी! जो मेरे पुत्र और शिष्य नहीं हैं, उनका भी मैं पालन करता हूँ, तथा देवता, ब्राह्मण, अपनी धर्मपत्नी तथा द्वाज (वर्णसंकर) मनुष्योंका भी भरण-पोषण करता हूँ, इसलिये भरद्वाज नामसे प्रसिद्ध हूँ
bharadvāja uvāca | bhare sutān bhare śiṣyān bhare devān bhare dvijān | bhare bhāryāṃ bhare dvājān bharadvājo 'smi śobhane ||
ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞു—കല്യാണീ! ഞാൻ എന്റെ പുത്രന്മാരെ പോഷിക്കുന്നു, ശിഷ്യന്മാരെയും; യജ്ഞാദികളാൽ ദേവന്മാരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നു, ദാനധർമ്മത്താൽ ദ്വിജന്മാരെയും പിന്തുണക്കുന്നു. എന്റെ ഭാര്യയെയും, ‘ദ്വാജ’ (വർണസങ്കരർ) എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നവരെയും ഞാൻ പോഷിക്കുന്നു; അതിനാൽ, ഹേ ശോഭനേ, ഞാൻ ഭരദ്വാജൻ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ.
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
The verse frames dharma as active support: a righteous person sustains not only one’s own family and students but also the wider sacred and social order—gods through offerings, the twice-born through proper giving, and even socially marginal or mixed-origin people—showing inclusive responsibility rather than narrow self-interest.
Bharadvāja speaks to a woman addressed as “śobhane,” explaining why he is called Bharadvāja: he ‘bears’ (bhare) the burden of maintaining many—sons, disciples, gods, Brahmins, his wife, and others—using a wordplay/etymology to present his identity as grounded in sustained duty.