Shloka 85
वसिष्ठ बोले--मेरा नाम वसिष्ठ है, सबसे श्रेष्ठ होनेके कारण लोग मुझे वरिष्ठ भी कहते हैं। मैं गृहस्थ-आश्रममें वास करता हूँ; अतः वसिष्ठता (ऐश्वर्य-सम्पत्ति) और वासके कारण तुम मुझे वसिष्ठ समझो ।। यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत् ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् | नैतद् धारयितुं शक््यं गच्छावतर पद्मिनीम्,यातुधानी बोली--मुने! आपने जो अपने नामकी व्याख्या की है उसके तो अक्षरोंका भी उच्चारण करना कठिन है। मैं इस नामको नहीं याद रख सकती। आप जाइये तालाबमें प्रवेश कीजिये
vasiṣṭha uvāca—mama nāma vasiṣṭhaḥ; sarvaśreṣṭhatvāt lokā māṃ variṣṭham api vadanti. ahaṃ gṛhasthāśrame vasāmi; ato vasiṣṭhatāyāḥ (aiśvarya-sampatteḥ) vāsāc ca tvaṃ māṃ vasiṣṭhaṃ vijānīhi. ||
yātudhānī uvāca—mune! tvayā svanāmnaḥ kṛtā niruktiḥ; tasyā api akṣarāṇāṃ vyāhāraḥ duṣkaraḥ. ahaṃ etan nāma dhārayituṃ na śaknomi. gaccha, padminīṃ (taḍāgaṃ) praviśa. ||
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—“എന്റെ പേര് വസിഷ്ഠൻ. ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നതിനാൽ ജനങ്ങൾ എന്നെ ‘വരിഷ്ഠൻ’ എന്നും വിളിക്കുന്നു. ഞാൻ ഗൃഹസ്ഥാശ്രമത്തിൽ വസിക്കുന്നു; അതിനാൽ വസിഷ്ഠത (ഐശ്വര്യ-സമ്പത്ത്, ഉന്നതത)യും വാസവും—ഇരുവിധ കാരണങ്ങളാലും എന്നെ ‘വസിഷ്ഠൻ’ എന്നു മനസ്സിലാക്കുക.” യാതുധാനി പറഞ്ഞു—“മുനേ! നിങ്ങൾ നൽകിയ നിങ്ങളുടെ നാമനിരുക്തി, അതിലെ അക്ഷരങ്ങൾ ഉച്ചരിക്കാനും ദുഷ്കരം. ഞാൻ ഈ പേര് ധരിക്കുവാൻ കഴിയില്ല. പോകൂ—പദ്മിനീ തടാകത്തിൽ പ്രവേശിക്കൂ.”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The passage highlights how a name can be interpreted through qualities and conduct: Vasiṣṭha links his identity to excellence (variṣṭhatva) and to the dharmic stability of the householder stage, suggesting that social roles and virtues can ground one’s reputation and ‘name’.
Vasiṣṭha explains the meaning of his name through wordplay and self-description. The demoness Yātudhānī responds dismissively, saying the explanation is too difficult even to pronounce or remember, and orders him to go and enter a lotus-pond.