Shloka 323
Pitṛ-śrāddha-haviḥ-phala-nirdeśa
Offerings for Ancestors and Their Stated Results
तमोघनायामपि वै निशायां विचरिष्यथ । बिलमें रहते समय तुम आहार न मिलनेके कारण अचेत और निष्प्राण होकर सूख जाओगे तो भी भूमि तुम्हें धारण किये रहेगी--वर्षाका जल मिलनेपर तुम पुन: जीवित हो उठोगे। घने अन्धकारसे भरी हुई रात्रिमें भी तुम विचरते रहोगे
tamoghanāyām api vai niśāyāṁ vicariṣyatha |
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഘനമായ അന്ധകാരത്തിൽ മൂടിയ രാത്രിയിലും നിങ്ങൾ സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും. മാളത്തിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുമ്പോൾ ആഹാരം ലഭിക്കാതെ നിങ്ങൾ ബോധരഹിതരായി, പ്രാണമില്ലാത്തവരെപ്പോലെ ഉണങ്ങിയാലും ഭൂമി നിങ്ങളെ താങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കും; മഴവെള്ളം ലഭിച്ചാൽ നിങ്ങൾ വീണ്ടും ജീവൻ പ്രാപിക്കും. ഇങ്ങനെ, കനത്ത ഇരുട്ടിനിടയിലും നിങ്ങളുടെ ഗതി നിലയ്ക്കുകയില്ല.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes endurance and continuity: even in conditions of extreme obscurity and hardship, one persists. Ethically, it points to steadfastness—remaining active and sustained despite deprivation and darkness.
Bhīṣma is describing a condition of survival and persistence: the addressed beings continue to move even in dense night-darkness, and even if they become inert from lack of food while hidden, they can revive when life-supporting conditions (like rain-water) return.