Shloka 116
Pitṛ-śrāddha-haviḥ-phala-nirdeśa
Offerings for Ancestors and Their Stated Results
इस लोकके जो आदि स्रष्टा हैं, उन ब्रह्माजीका कथन है कि अग्नि परब्रह्मस्वरूप है। वही अविनाशी परब्रह्म परमात्मा है और वही सम्पूर्ण कामनाओंको देनेवाला है। यह गोपनीय रहस्य ज्ञानी पुरुष बताते हैं ।। ततोडब्रवीन्महादेवो वरुण: पवनात्मक: । मम सत्रमिदं दिव्यमहं गृहपतिस्त्विह,तब वरुण एवं वायुरूप महादेवजीने कहा--“देवताओ! यह मेरा दिव्य यज्ञ है। मैं ही इस यज्ञका गृहस्थ यजमान हूँ
Asya loke yo 'di-sraṣṭā sa brahmāṇo vacanaṃ—agniḥ parabrahma-svarūpaḥ. Sa evāvināśī parabrahma paramātmā, sa eva ca sarva-kāma-pradaḥ. Idaṃ gopyaṃ rahasyaṃ jñāninaḥ puruṣāḥ pravadanti. Tato 'bravīn mahādevo varuṇaḥ pavanātmakaḥ—mama satram idaṃ divyam, ahaṃ gṛhapatis tv iha.
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു—ഈ ലോകത്തിന്റെ ആദിസ്രഷ്ടാവായ ബ്രഹ്മാവ് ‘അഗ്നി പരബ്രഹ്മസ്വരൂപൻ’ എന്നു പ്രഖ്യാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതേ അവിനാശി പരബ്രഹ്മം തന്നെയാണ് പരമാത്മാവ്; അതേ എല്ലാ കാമ്യഫലങ്ങളും നൽകുന്നവൻ. ജ്ഞാനികൾ ഇതിനെ ഗൂഢമായി കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്ന സത്യമെന്നു പറയുന്നു. തുടർന്ന് മഹാദേവൻ—വരുണരൂപത്തിലും പവനാത്മ ശക്തിരൂപത്തിലും—പ്രഖ്യാപിച്ചു: “ഇത് എന്റെ ദിവ്യ സത്രയാഗം; ഇവിടെ ഞാൻ തന്നെയാണ് ഗൃഹപതി-യജമാനൻ.”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Agni is presented not merely as physical fire but as a manifestation of the imperishable Supreme (Parabrahman/Paramātman), the ultimate source and fulfiller of aims; this truth is treated as a guarded, esoteric doctrine known to the wise.
Vasiṣṭha reports Brahmā’s doctrinal statement identifying Agni with the Supreme, and then the scene shifts to a proclamation by Mahādeva—appearing through Varuṇa and a wind-natured form—claiming ownership and patronage of a divine satra (extended sacrificial rite).