Shloka 103
Pitṛ-śrāddha-haviḥ-phala-nirdeśa
Offerings for Ancestors and Their Stated Results
तमसस्तामसा भावा व्यापि सत्त्वं तथोभयम् । स गुणस्तेजसो नित्यस्तस्य चाकाशमेव च,तमोमय अंशसे तामस पदार्थ--स्थावर वृक्ष आदि प्रकट हुए और जो साच्चिक अंश था, वह राजस और तामस दोनोंमें अन्तर्भूत हो गया। वह सत्त्वगुण अर्थात् प्रकाशस्वरूपा बुद्धिका नित्यस्वरूप है और आकाश आदि सम्पूर्ण विश्व भी उस बुद्धिका कार्य होनेसे उसका ही स्वरूप है
tamasas tāmasā bhāvā vyāpi sattvaṃ tathobhayam | sa guṇas tejaso nityas tasya cākāśam eva ca ||
തമസ്സിൽ നിന്ന് താമസ ഭാവങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; സത്ത്വം എന്നാൽ രജസ്സിലും തമസ്സിലും ഇരുവിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ആ സത്ത്വം തേജസ്സിന്റെ നിത്യഗുണം; ആകാശവും അതേ തത്ത്വസ്വരൂപം തന്നേ.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a guṇa-based view of reality: tamas gives rise to tamasic states, while sattva—identified with an enduring luminous principle (tejas)—pervades and can operate within the other guṇas. Ethically, it implies that clarity and discernment (sattva) can illuminate and regulate passion (rajas) and inertia (tamas), enabling right judgment and dharmic conduct.
Vasiṣṭha is instructing his listener in metaphysical analysis, describing how the constituents of nature (guṇas) relate to cosmic manifestation. He links sattva with light (tejas) and even with space (ākāśa), presenting a framework in which the world and cognition are traced to underlying qualities and their interactions.