Shloka 37
Phala of Vrata, Niyama, Svādhyāya, Dama, Satya, Brahmacarya, and Service (व्रत-नियम-स्वाध्याय-दम-सत्य-ब्रह्मचर्य-शुश्रूषा-फलप्रश्नः)
जो गौओंके प्रति क्षमाशील, उनकी रक्षा करनेमें समर्थ, कृतज्ञ और आजीविकासे रहित है, ऐसे ब्राह्मणको गोदानका उत्तम पात्र बताया गया है। जो बूढ़ा हो, रोगी होनेके कारण पथ्य-भोजन चाहता हो, दुर्भिक्ष आदिके कारण घबराया हो, किसी महान् यज्ञका अनुष्ठान करनेवाला हो या जिसके लिये खेतीकी आवश्यकता आ पड़ी हो, होमके लिये हविष्य प्राप्त करनेकी इच्छा हो अथवा घरमें स्त्रीके बच्चा पैदा होनेवाला हो अथवा गुरुके लिये दक्षिणा देनी हो अथवा बालककी पुष्टिके लिये गोदुग्धकी आवश्यकता आ पड़ी हो, ऐसे व्यक्तियोंको ऐसे अवसरोंपर गोदानके लिये सामान्य देश-काल माना गया है (ऐसे समयमें देश-कालका विचार नहीं करना चाहिये)। जिन गौओंका विशेष भेद जाना हुआ हो, जो खरीदकर लायी गयी हों अथवा ज्ञानके पुरस्काररूपसे प्राप्त हुई हों अथवा प्राणियोंके अदला-बदलीसे खरीदी गयी हों या जीतकर लायी गयी हों अथवा दहेजमें मिली हों, ऐसी गौएँ दानके लिये उत्तम मानी गयी हैं” ।। नाचिकेत उवाच श्रुत्वा वैवस्वतवचस्तमहं पुनरब्रुवम् अभावे गोप्रदातृणां कथं लोकान् हि गच्छति
nāciketa uvāca | śrutvā vaivasvatavacas tad ahaṃ punar abruvam | abhāve gopradātṝṇāṃ kathaṃ lokān hi gacchati ||
ഗോവുകളോടു ക്ഷമാശീലനായും, ഗോറക്ഷണത്തിന് സമർത്ഥനായും, കൃതജ്ഞനായും, ഉപജീവനമില്ലാതെ ക്ലേശിക്കുന്നവനായും ഉള്ള ബ്രാഹ്മണനെയാണ് ഗോദാനത്തിന് ഉത്തമപാത്രൻ എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. അവൻ വൃദ്ധനായിരിക്കാം; രോഗബാധിതനായി പഥ്യഭക്ഷണം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനായിരിക്കാം; ദുര്ഭിക്ഷാദികളാൽ വ്യാകുലനായിരിക്കാം; മഹായജ്ഞം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവനായിരിക്കാം; അല്ലെങ്കിൽ കൃഷിക്കായി വിഭവങ്ങൾ ആവശ്യമായിരിക്കാം; ഹോമത്തിനായി ഹവിസ് നേടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവനായിരിക്കാം; വീട്ടിൽ സ്ത്രീ പ്രസവസന്നയായിരിക്കാം; ഗുരുവിന് ദക്ഷിണ നൽകേണ്ടിവന്നിരിക്കാം; അല്ലെങ്കിൽ ബാലന്റെ പുഷ്ടിക്കായി ഗോക്ഷീരം ആവശ്യമായിരിക്കാം—ഇത്തരം അവസരങ്ങളിൽ ഗോദാനത്തിന് ദേശ-കാലവിചാരം വേണ്ട; ഇവയെ സാധാരണ ദേശ-കാലമെന്നു സ്മൃതി പറയുന്നു. പ്രത്യേക തിരിച്ചറിയൽ അറിയപ്പെടുന്ന പശുക്കൾ, വാങ്ങി കൊണ്ടുവന്നവ, ജ്ഞാനപുരസ്കാരമായി ലഭിച്ചവ, പ്രാണവിനിമയത്തോടെ വാങ്ങിയവ, ജയത്തിലൂടെ ലഭിച്ചവ, അല്ലെങ്കിൽ യൗതകമായി (വിവാഹ-ഉപഹാരം/ദഹേജ്) ലഭിച്ചവ—ഇവ ദാനത്തിന് ഉത്തമമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു. നചികേതൻ പറഞ്ഞു—വൈവസ്വത യമന്റെ വചനം കേട്ട് ഞാൻ വീണ്ടും ചോദിച്ചു—“ഗോപ്രദാതാക്കൾ ഇല്ലെങ്കിൽ മനുഷ്യൻ ആ ലോകങ്ങളിൽ എങ്ങനെ എത്തും?”
नाचिकेत उवाच
Educational Q&A
The verse frames go-dāna (the gifting of cows) as a major vehicle of dharmic merit and raises a moral-theological problem: if such donors are absent, by what means do beings attain meritorious realms? It highlights the dependence of social-religious welfare on generosity and the continuity of dharma through giving.
After hearing Vaivasvata (Yama) describe norms and occasions connected with cow-gifting, Naciketas responds with a follow-up question. He presses the logic of the teaching by asking how attainment of ‘worlds’ is possible when there are no cow-donors, thereby continuing the inquiry-driven dialogue.