Shloka 61
Adhyāya 64: Dāna-prakāra—Suvarṇa, Pānīya-dāna, Ghṛta-dāna, and Upakaraṇa-dāna
Utility Gifts
परंतप युधिष्ठिर! जैसे सब प्राणी मेघके सहारे जीवन धारण करते हैं, जैसे पक्षी महान् वृक्षका आश्रय लेकर रहते हैं, तथा जिस प्रकार राक्षस कुबेरके और देवता इन्द्रके आश्रित रहकर जीवन धारण करते हैं, उसी प्रकार तुम्हारे जीते-जी सारी प्रजा तुमसे ही अपनी जीविका चलाये तथा तुम्हारे सुहृद् एवं भाई-बन्धु भी तुमपर ही अवलम्बित होकर जीवन निर्वाह करें ।। इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकषष्टितमो5ध्याय:
bhīṣma uvāca | parantapa yudhiṣṭhira! yathā sarve prāṇino meghasya sahāreṇa jīvanaṃ dhārayanti, yathā pakṣiṇo mahā-vṛkṣasya āśrayaṃ labdhvā vasanti, tathā yathā rākṣasāḥ kuberaṃ devāś ca indraṃ āśritya jīvanaṃ dhārayanti, evam eva tava jīvati sarvā prajā tvatta eva svāṃ jīvikāṃ pravartayet, tava suhṛdaś ca bhrātṛ-bandhavaś ca tvayi eva avalambitā jīvanaṃ nirvaheyuḥ ||
ഹേ പരന്തപ യുധിഷ്ഠിരാ! സർവ്വ ജീവികളും മഴവഹിക്കുന്ന മേഘങ്ങളെ ആശ്രയിച്ച് ജീവൻ നിലനിർത്തുന്നതുപോലെയും, പക്ഷികൾ മഹാവൃക്ഷത്തെ ആശ്രയിച്ച് വസിക്കുന്നതുപോലെയും, യക്ഷ-രാക്ഷസർ കുബേരനെയും ദേവന്മാർ ഇന്ദ്രനെയും ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കുന്നതുപോലെയും—അങ്ങനെ നീ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ സർവ്വ പ്രജകളും നിനക്കൂടെയായിരിക്കും ഉപജീവനം നടത്തട്ടെ; നിന്റെ സുഹൃത്തുക്കളും സഹോദര-ബന്ധുക്കളും നിനക്കേ ആശ്രയിച്ച് ജീവിതം നയിക്കട്ടെ. ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ അനുശാസനപർവണി ദാനധർമ്മപർവണി ഏകഷഷ്ടിതമോऽധ്യായഃ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king’s dharma is to be the sustaining support of society: like rain for creatures or a great tree for birds, the ruler must ensure the people’s livelihood and provide dependable protection and maintenance for friends and kin as well.
In the Anushasana Parva’s instruction on gifts and righteous conduct, Bhishma continues advising Yudhishthira on the duties of rulership, using cosmic and social analogies (clouds, tree, Kubera, Indra) to stress the king’s role as the central pillar of public welfare.