Shloka 5
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें शुक और इन्द्रका संवादविषयक पाँचवाँ अध्याय पूरा हुआ,ब्रह्मोवाच (बीजतो हाड्कुरोत्पत्तिरड्कुरात् पर्णसम्भव: । पर्णान्नाला: प्रसूयन्ते नालात् स्कन्ध: प्रवर्तते ।। स्कन्धात् प्रवर्तते पुष्पं पुष्पान्निर्वर्तती फलम् । फलानिरर्वर्यतेी बीजं॑ बीज॑ नाफलमुच्यते ।।) ब्रह्माजीने कहा--मुने! बीजसे अंकुरकी उत्पत्ति होती है, अंकुरसे पत्ते होते हैं। पत्तोंस नाल, नालसे तने और डालियाँ होती हैं। उनसे पुष्प प्रकट होता है। फ़ूलसे फल लगता है और फलसे बीज उत्पन्न होता है और बीज कभी निष्फल नहीं बताया गया है ।। नाबीजं जायते किंचिन्न बीजेन बिना फलम् | बीजादू बीज॑ प्रभवति बीजादेव फलं स्मृतम् बीजके बिना कुछ भी पैदा नहीं होता, बीजके बिना फल भी नहीं लगता। बीजसे बीज प्रकट होता है और बीजसे ही फलकी उत्पत्ति मानी जाती है
brahmovāca |
bījato 'ṅkurotpattir aṅkurāt parṇa-sambhavaḥ |
parṇān nālāḥ prasūyante nālāt skandhaḥ pravartate ||
skandhāt pravartate puṣpaṁ puṣpān nirvartate phalam |
phalān nirvartate bījaṁ bījaṁ na aphalam ucyate ||
na bījaṁ jāyate kiñcin na bījena vinā phalam |
bījād bījaṁ prabhavati bījād eva phalaṁ smṛtam ||
ബ്രഹ്മാവ് അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ മുനേ! വിത്തിൽ നിന്ന് മുള ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; മുളയിൽ നിന്ന് ഇലകൾ പിറക്കുന്നു. ഇലകളിൽ നിന്ന് തണ്ടുകൾ; തണ്ടിൽ നിന്ന് കണ്ഡം വളരുന്നു. കണ്ഡത്തിൽ നിന്ന് പുഷ്പം വിരിയുന്നു; പുഷ്പത്തിൽ നിന്ന് ഫലം ഉണ്ടാകുന്നു; ഫലത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും വിത്ത് ജനിക്കുന്നു—അതുകൊണ്ട് വിത്തിനെ ഒരിക്കലും നിഷ്ഫലമെന്ന് പറയുന്നില്ല. വിത്തില്ലാതെ ഒന്നും ജനിക്കുകയില്ല; വിത്തില്ലാതെ ഫലവും ഇല്ല. വിത്തിൽ നിന്ന് വിത്ത് തന്നെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; വിത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ഫലം ഉണ്ടാകുന്നു എന്നു സ്മൃതി പറയുന്നു।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a strict principle of causality: results (phala) arise from causes (bīja). Just as seed leads to sprout, flower, fruit, and again seed, ethical actions—especially dāna and dharmic conduct—are ‘seeds’ that inevitably mature into corresponding outcomes.
Within Bhīṣma’s instruction in the Anuśāsana Parva’s section on the dharma of giving, a cited speech of Brahmā explains the natural cycle of seed-to-fruit to illustrate how actions generate results and why no outcome arises without an originating cause.