Shloka 11
दैव–पुरुषकार-प्रश्नः
Daiva–Puruṣakāra Inquiry: Fate and Human Effort
कृती सर्वत्र लभते प्रतिष्ठां भाग्यसंयुताम् । अकृती लभते भ्रष्ट: क्षते क्षारावसेचनम्,पुरुषार्थी मनुष्य सर्वत्र भाग्यके अनुसार प्रतिष्ठा पाता है; परंतु जो अकर्मण्य है वह सम्मानसे भ्रष्ट होकर घावपर नमक छिड़कनेके समान असहा दुःख भोगता है
kṛtī sarvatra labhate pratiṣṭhāṃ bhāgyasaṃyutām | akṛtī labhate bhraṣṭaḥ kṣate kṣārāvasecanam ||
സാമർത്ഥ്യവും പരിശ്രമവും ഉള്ളവൻ ഭാഗ്യസഹായത്തോടെ എല്ലായിടത്തും പ്രതിഷ്ഠ നേടുന്നു; എന്നാൽ അകർമ്മണ്യൻ മാനത്തിൽ നിന്ന് വീണു, മുറിവിൽ ഉപ്പ് തളിക്കുന്നതുപോലെ അസഹ്യ ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma teaches that personal capability and sustained effort lead to honour and stability, often aided by fortune; whereas idleness or incompetence results in loss of standing and compounded suffering—pain added to pain, like salt on a wound.
In Anuśāsana Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and right conduct. Here he uses a sharp proverb-like comparison to contrast the outcomes of industriousness versus inactivity, emphasizing ethical self-discipline and responsibility.