Shloka 15
च्यवन-कुशिक-संवादः
Cyavana–Kuśika Dialogue on Hospitality, Service, and Lineage Questions
भीष्म उवाच आत्मजं पुत्रमुत्पाद्य यस्त्यजेत् कारणान्तरे । न तत्र कारणं रेत: स क्षेत्रस्वामिनो भवेत्
bhīṣma uvāca | ātmajaṃ putram utpādya yas tyajet kāraṇāntare | na tatra kāraṇaṃ retaḥ sa kṣetrasvāmino bhavet |
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—മകനേ! ഒരാൾ സ്വന്തം വീര്യത്തിൽ നിന്നു പുത്രനെ ജനിപ്പിച്ച് മറ്റേതെങ്കിലും കാരണത്താൽ അവനെ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, അവിടെ വെറും വീര്യസ്ഥാപനം മാത്രം അവകാശത്തിന് കാരണമാവില്ല. അത്തരം പുത്രൻ ക്ഷേത്രസ്വാമി (ഗൃഹ-വംശത്തിന്റെ ഉത്തരവാദി) യുടേതായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Paternity and rights over a child are not grounded merely in biological seed; they are tied to dharmic responsibility. If a begetter abandons the child, the child is deemed to belong to the lawful ‘owner of the field’ (kṣetra)—the person who holds the legitimate social and moral claim and bears the duty of care and lineage.
Bhishma is instructing on dharma concerning offspring and legitimacy. He states a rule-like principle: when a man fathers a child but then relinquishes him for other reasons, he cannot claim the child solely on the basis of having provided semen; the child’s affiliation shifts to the kṣetrasvāmin, the lawful holder of the procreative ‘field’ and household responsibility.