Shloka 1
गोमूल्यनिर्णयः — The Determination of Value through the Cow
Nahuṣa–Cyavana Episode
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें विवाहधर्मके अन्तर्गत पैतृक धनका विभागनामक सैंतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ४७ ॥ अपना बछ। जि: - 'दार' शब्दकी व्युत्पत्ति इस प्रकार है--“आद्रियन्ते त्रिवर्गार्थिभि: इति दारा'। धर्म, अर्थ और कामकी इच्छा रखनेवाले पुरुषोंद्वारा जिनका आदर किया जाता है, वे दारा हैं। जहाँतक भोगविषयक आदर है, वह तो सभी स्त्रियोंके साथ समान है, परंतु व्यावहारिक जगत्में जो पतिके द्वारा आदर प्राप्त होता है, वह वर्णक्रमसे यथायोग्य न्यूनाधिक मात्रामें ही उपलब्ध होता है। यही बात उनके पुत्रोंके सम्बन्धमें भी लागू होती है। इसीलिये उनके पुत्रोंको पैतृक धनके विषयमें कम और अधिक भाग ग्रहण करनेका अधिकार है। अष्टचत्वारिशो<5् ध्याय: वर्णसंकर संतानोंकी उत्पत्तिका विस्तारसे वर्णन युधिषछ्िर उवाच अर्थाल्लोभाद् वा कामाद् वा वर्णानां चाप्यनिश्चयात् । अज्ञानाद् वापि वर्णानां जायते वर्णसंकर:,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! धन पाकर या धनके लोभमें आकर अथवा कामनाके वशीभूत होकर जब उच्च वर्णकी स्त्री नीच वर्णके पुरुषके साथ सम्बन्ध स्थापित कर लेती है तब वर्णसंकर संतान उत्पन्न होती है। वर्णोका निश्चय अथवा ज्ञान न होनेसे भी वर्णसंकरकी उत्पत्ति होती है। इस रीतिसे जो वर्णोके मिश्रणद्वारा उत्पन्न हुए मनुष्य हैं, उनका क्या धर्म है? और कौन-कौन-से कर्म हैं? यह मुझे बताइये
yudhiṣṭhira uvāca |
arthāl lobhād vā kāmād vā varṇānāṃ cāpy aniścayāt |
ajñānād vāpi varṇānāṃ jāyate varṇasaṅkaraḥ ||
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ അനുശാസനപർവത്തിന്റെ അന്തർഗതമായ ദാനധർമ്മപർവത്തിൽ, വിവാഹധർമ്മപ്രസംഗത്തിൽ ‘പൈതൃകധനവിഭാഗം’ എന്ന ഏഴുനാല്പത്തേഴാമത്തെ അധ്യായം സമാപ്തമായി ॥ 47 ॥ യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—പിതാമഹാ! ധനലാഭം കൊണ്ടോ, ലാഭലോഭം കൊണ്ടോ, കാമവശത കൊണ്ടോ, അല്ലെങ്കിൽ വർണ്ണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നിർണ്ണയം ഇല്ലാത്തതിനാലോ—അതുമാത്രമല്ല വർണ്ണജ്ഞാനം ഇല്ലാത്തതിനാലും—വർണ്ണസങ്കരം ജനിക്കുന്നു. ഉന്നതവർണ്ണത്തിലെ സ്ത്രീ താഴ്ന്നവർണ്ണത്തിലെ പുരുഷനുമായി ബന്ധം സ്ഥാപിക്കുമ്പോൾ വർണ്ണസങ്കര സന്താനം പിറക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വർണ്ണമിശ്രണത്തിൽ ജനിച്ചവരുടെ ധർമ്മം എന്ത്? അവർക്കായി നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്ന കർമങ്ങളും വൃത്തികളും ഏതെല്ലാം? ദയവായി എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരിക.
युधिषछ्िर उवाच
Educational Q&A
The verse frames varṇasaṅkara as arising from ethically charged motives (greed, desire) as well as from epistemic/social confusion (ignorance or uncertainty about varṇa). It sets up a dharma-inquiry: how society should assign duties and moral expectations to those born from irregular unions, emphasizing responsibility, social regulation, and the need for clear ethical guidance.
In the Anuśāsana Parva’s instruction setting, Yudhiṣṭhira questions the Grandsire (Bhīṣma) about the origin of mixed progeny and asks for a detailed account of their dharma and prescribed occupations—preparing the ground for Bhīṣma’s normative explanation in the subsequent verses.