Shloka 3

Varṇasaṃkara: Causes, Classifications, and Conduct-based Recognition (वर्णसंकरः—हेतु-जाति-आचारनिर्णयः)

Devanagari script

तस्यार्थेडपत्यमीहेत येन न्‍्यायेन शक्नुयात्‌ । न तस्मान्मन्त्रवत्कार्य कश्चित्‌ कुर्वीत किंचन,जिस न्यायोचित उपायसे सम्भव हो, उसीके द्वारा वह कन्या अपने मूल्यदाता पतिके लिये ही संतान उत्पन्न करनेकी इच्छा करे। अतःदूसरा कोई पुरुष वैदिक मन्त्रयुक्त विधिसे उसका पाणिग्रहण या और कोई कार्य नहीं कर सकता

Transliteration

bhīṣma uvāca | tasyārthe ’patyam īheta yena nyāyena śaknuyāt | na tasmān mantravat kāryaḥ kaścit kurvīta kiñcana ||

Translation

ന്യായവും ശിഷ്ടാചാരവും അനുവദിക്കുന്ന വിധത്തിൽ സാധ്യമായ മാർഗംകൊണ്ടു മാത്രം അവൾ—തനിക്കു മേൽ ന്യായാവകാശമുള്ള അവനുവേണ്ടി—സന്താനത്തെ ആഗ്രഹിക്കണം. അതിനാൽ മറ്റൊരു പുരുഷനും വേദമന്ത്രസഹിതമായ വിവാഹകർമ്മം (പാണിഗ്രഹണം) അല്ലെങ്കിൽ മത്സരമായ ദാമ്പത്യാവകാശം സ്ഥാപിക്കുന്ന മറ്റേതെങ്കിലും പ്രവർത്തി ചെയ്യരുത്।

Word by Word

• [{'term': 'tasyārthe', 'gloss': 'for his sake

• for that person’s purpose/claim'}, {'term': 'apatyam', 'gloss': 'offspring

• progeny'}, {'term': 'īheta', 'gloss': 'should desire/seek

• should endeavor'}, {'term': 'nyāyena', 'gloss': 'by justice

• according to right rule/propriety'}, {'term': 'śaknuyāt', 'gloss': 'would be able

• can be done/possible'}, {'term': 'na tasmāt', 'gloss': 'therefore not

• hence not'}, {'term': 'mantravat', 'gloss': 'with Vedic mantras

• ritually sanctioned'}, {'term': 'kāryaḥ', 'gloss': 'to be done

• permissible to be performed'}, {'term': 'kaścit', 'gloss': 'anyone

• any other person'}, {'term': 'kurvīta', 'gloss': 'should do/perform'}, {'term': 'kiñcana', 'gloss': 'anything whatsoever'}]

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

• Bhishma

Educational Q&A

What is the core teaching?

Procreation and marital rites must follow nyāya (justice/propriety): a woman should seek offspring only in relation to the rightful claimant (husband/authorized party), and no other man may establish a rival claim through mantra-based ritual acts.

What is happening in the narrative?

Bhishma is laying down a normative rule about legitimacy in marriage and progeny: he restricts who may perform Vedic-sanctioned rites (like marriage) and emphasizes that actions concerning offspring must align with lawful entitlement and ritual order.