Shloka 43
Dāyavibhāga (Inheritance Apportionment) and Household Precedence — Dialogue of Yudhiṣṭhira and Bhīṣma
शिष्टानां क्षत्रियाणां च धर्म एब सनातन: । युधिष्ठिर! इस प्रकार ब्याहने योग्य वरको बुलाकर उसके साथ कन्याका विवाह करना उत्तम ब्राह्मणोंका धर्म-ब्राह्मविवाह है। जो धन आदिके द्वारा वरपक्षको अनुकूल करके कन्यादान किया जाता है, वह शिष्ट ब्राह्मण और क्षत्रियोंका सनातन धर्म कहा जाता है। (इसीको प्राजापत्य विवाह कहते हैं),यदि व: शुल्कतो निष्ठा न पाणिग्रहणात् तथा । लाजान्तरमुपासीत प्राप्तशुल्क इति स्मृति:
śiṣṭānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca dharma eṣa sanātanaḥ | yudhiṣṭhira! evaṃ vivāhane yogyaṃ varaṃ āhūya tena saha kanyāyā vivāhaḥ kartavya iti—eṣa brāhmaṇānāṃ śreṣṭhānāṃ dharmaḥ, brāhma-vivāhaḥ | yaḥ dhana-ādibhiḥ varapakṣaṃ anukūlya kṛtvā kanyādānaṃ kriyate, sa śiṣṭa-brāhmaṇa-kṣatriyāṇāṃ sanātano dharmaḥ smṛtaḥ (ayam eva prājāpatya-vivāhaḥ) | yadi vaḥ śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇāt tathā | lājāntaram upāsīta prāptaśulka iti smṛtiḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഹേ യുധിഷ്ഠിരാ! ശിഷ്ടജനങ്ങളുടെയും ക്ഷത്രിയരുടെയും സനാതനധർമ്മം ഇതാണ്: യോഗ്യനായ വരനെ വിളിച്ചു കന്യയെ അവനു നല്കി വിവാഹം നടത്തുക—ഇതാണ് ബ്രാഹ്മവിവാഹം; ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണർ ഇതിനെ പ്രശംസിക്കുന്നു. ധനാദികളാൽ വരപക്ഷത്തെ അനുകൂലമാക്കി കന്യാദാനം ചെയ്യുന്നതും ശിഷ്ട ബ്രാഹ്മണ-ക്ഷത്രിയരുടെ പുരാതനാചാരം; അതിനെ പ്രാജാപത്യവിവാഹം എന്നു പറയുന്നു. സ്മൃതി പറയുന്നു—പാണിഗ്രഹണത്തിൽ അല്ല, വെറും ശുല്കത്തിൽ മാത്രം നിഷ്ഠയുള്ളവർ മറ്റൊരു വരനെ തേടണം; അത്തരക്കാർ ‘പ്രാപ്ത-ശുല്ക’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।
भीष्म उवाच