Shloka 16
युधिष्ठिरप्रश्नः—विश्वामित्रस्य ब्राह्मणत्वकौतूहलम् | Yudhiṣṭhira’s Inquiry on Viśvāmitra’s Attainment of Brāhmaṇya
तस्यैतानि च कर्माणि तथान्यानि च कौरव । क्षत्रियस्येत्यतो जातमिदं कौतूहलं मम,जो विश्वामित्र उत्तानपादके पुत्र ध्रुव तथा ब्रह्मर्षियों (सप्तर्षियों)-के बीचमें उत्तर दिशाके आकाशका आश्रय ले तारारूपसे सदा प्रकाशित होते रहते हैं, वे क्षत्रिय ही रहे हैं। कुरुनन्दन! उनके ये तथा और भी बहुत-से अदभुत कर्म हैं, उन्हें याद करके मेरे हृदयमें यह जाननेका कौतूहल उत्पन्न हुआ है कि वे ब्राह्मण कैसे हो गये?
yudhiṣṭhira uvāca | tasyaitāni ca karmāṇi tathānyāni ca kaurava | kṣatriyasyety ato jātam idaṃ kautūhalaṃ mama | yo viśvāmitra uttānapādake putra dhruva tathā brahmarṣīṇāṃ (saptarṣīṇāṃ) ca madhye uttaradiśa ākāśam āśritya tārārūpeṇa sadā prakāśitā bhavanti, te kṣatriyā eva rājan | kurunandana! teṣāṃ etāni tathānyāni ca bahūny adbhutakarmāṇi smṛtvā mama hṛdaye jātam etat-jijñāsā-kautūhalaṃ—kathaṃ te brāhmaṇā abhavan?
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കൗരവ! ക്ഷത്രിയനായിരിക്കെ അവൻ ചെയ്ത ഈ കർമ്മങ്ങളും മറ്റും അനവധി കർമ്മങ്ങളും ഓർത്തപ്പോൾ എനിക്കു വലിയ കൗതുകം ജനിച്ചു. വിശ്വാമിത്രനും ഉത്താനപാദന്റെ പുത്രനായ ധ്രുവനും—ഉത്തരദിക്കിലെ ആകാശത്തിൽ ബ്രഹ്മർഷികൾ (സപ്തർഷികൾ) ഇടയിൽ നക്ഷത്രരൂപത്തിൽ നിത്യവും ജ്വലിക്കുന്നവർ—അവരും തീർച്ചയായും ക്ഷത്രിയരായിരുന്നു. കുരുനന്ദനേ! അവരുടെ ഈയും മറ്റും അനവധി അത്ഭുതകർമ്മങ്ങളും ഓർത്തപ്പോൾ എന്റെ ഹൃദയം അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു—അവർ എങ്ങനെ ബ്രാഹ്മണരായി?
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds a dharmic inquiry: spiritual status (brāhmaṇa-hood in the sense of brahmarṣi attainment) is linked to inner discipline and realized merit, not merely birth. Yudhiṣṭhira’s question sets up reflection on how tapas, conduct, and knowledge can elevate a person beyond their initial social identity.
Yudhiṣṭhira addresses a Kuru elder/relative and expresses wonder: figures like Viśvāmitra and Dhruva are remembered as kṣatriyas and yet are honored among the Brahmarṣis in the northern heavens as stars. He asks how such kṣatriyas came to be regarded as brāhmaṇas (i.e., attained brahmarṣi stature).