Shloka 73
Śiva-stavarāja: Upamanyu’s Preface and Initiation of the Śarva-Nāma Enumeration
Anuśāsana-parva 17
वामदेवश्न वामश्न प्राग् दक्षिणश्र॒ वामन: । सिद्धयोगी महर्षिश्न सिद्धार्थ: सिद्धसाधक:,वजहस्तश्न विष्कम्भी चमूस्तम्भन एव च | वृत्तावृत्तकरस्तालो मधुर्मधुकलोचन: ३५४ वज्रहस्त:--हाथमें वज्ञ धारण करनेवाले इन्द्ररूप, ३५५ विष्कम्भी-- विस्तारयुक्त, ३५६ चमूस्तम्भन:--दैत्यसेनाको स्तब्ध करनेवाले, ३५७ वृत्तावृत्तकर:-- युद्धमें रथके द्वारा मण्डल बनाना वृत्त कहलाता है और शत्रुसेनाको विदीर्ण करके अक्षत शरीरसे लौट आना आवृत्त कहलाता है। इन दोनोंको कुशलतापूर्वक करनेवाले, ३५८ ताल: --संसारसागरके तल प्रदेश--आधार-स्थान अर्थात् शुद्ध ब्रह्मको जाननेवाले, ३५९ मधु: --वसन्त ऋतुरूप, ३६० मधुकलोचन:--मधुके समान पिंगल नेत्रवाले
vāmadevaś ca vāmaś ca prāk dakṣiṇaś ca vāmanaḥ | siddhayogī maharṣiś ca siddhārthaḥ siddhasādhakaḥ || vajrahastaś ca viṣkambhī camūstambhana eva ca | vṛttāvṛttakaraḥ tālo madhur madhukalocanaḥ ||
വായു പറഞ്ഞു—അവൻ വാമദേവനും വാമനും; അവൻ പ്രാക്, ദക്ഷിണൻ, വാമനൻ. അവൻ സിദ്ധയോഗിയും മഹർഷിയും; അവൻ സിദ്ധാർത്ഥൻ—അഭീഷ്ടം സിദ്ധിപ്പിക്കുന്നവൻ, സിദ്ധസാധകൻ—സിദ്ധികളെ പരിപൂർണമാക്കുന്നവൻ. അവൻ വജ്രഹസ്തൻ—വജ്രധാരി; വിഷ്കംഭീ—സർവ്വാധാരമായ വിപുലത; ചമൂസ്തംഭന—ശത്രുസേനയെ സ്തംഭിപ്പിക്കുന്നവൻ. അവൻ വൃത്താവൃത്തകരൻ—യുദ്ധത്തിൽ വൃത്തവ്യൂഹം തീർത്ത് അതിനെ ഭേദിച്ച് അക്ഷതനായി മടങ്ങുന്നതിൽ നിപുണൻ; അവൻ താല—ആധാരതലത്തിന്റെ തത്ത്വജ്ഞൻ; അവൻ മധു—വസന്തസ്വരൂപം; മധുകലോചന—തേനുനിറ കണ്ണുകളുള്ളവൻ.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse presents a litany of divine names that frame the deity as simultaneously ascetic (perfected yogin, great seer), cosmic (identified with directions and foundational support), and protective in conflict (able to immobilize armies and master battle maneuvers). Ethically, it models reverent remembrance of virtues—steadfast support, disciplined accomplishment, and protection of order.
Vāyu is speaking a hymn-like sequence of epithets, praising and identifying the deity through many functional names—linking spiritual attainment (siddhi, yoga) with worldly guardianship (battlefield skill, stopping hostile forces) and cosmic sovereignty (directions, foundational depth).