Shloka 30
उपेन्द्रो वामन: प्रांशुरमोघ: शुचिरूर्जित: । अतीन्द्र: संग्रह: सर्गो धृतात्मा नियमो यम:,१५१ उपेन्द्र:-इन्द्रके छोटे भाई, १५२ वामन:-वामनरूपसे अवतार लेनेवाले, १५३ प्रांसु:-तीनों लोकोंको लाँघनेके लिये त्रिविक्रमरूपसे ऊँचे होनेवाले, १५४ अमोघ:-अव्यर्थ चेष्टावाले, १५५ शुचि:-स्मरण, स्तुति और पूजन करनेवालोंको पवित्र कर देनेवाले, १५६ ऊर्जित:-अत्यन्त बलशाली, १५७ अतीन्द्र:-स्वयंसिद्ध ज्ञान-ऐश्वर्यादिके कारण इन्द्रसे भी बढ़े-चढ़े हुए, १५८ संग्रह:-प्रलयके समय सबको समेट लेनेवाले, १५९ सर्ग:-सृष्टिके कारणरूप, १६० धृतात्मा-जन्मादिसे रहित रहकर स्वेच्छासे स्वरूप धारण करनेवाले, १६१ नियमः-प्रजाको अपने-अपने अधिकारोंमें नियमित करनेवाले, १६२ यमः- अन्तःकरणमें स्थित होकर नियमन करनेवाले
upendro vāmanaḥ prāṁśur amoghaḥ śucir ūrjitaḥ | atīndraḥ saṁgrahaḥ sargo dhṛtātmā niyamo yamaḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—അവൻ ഉപേന്ദ്രൻ, വാമനൻ; ത്രിവിക്രമരൂപത്തിൽ ലോകങ്ങളെ അതിക്രമിച്ച് പാദം വെക്കുന്ന മഹോന്നതൻ. അവന്റെ പ്രവർത്തി അമോഘം; അവൻ ശുചി—സ്മരണം, സ്തുതി, പൂജ ചെയ്യുന്നവരെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നവൻ; അവൻ അത്യന്തം ബലവാൻ. അവൻ അതീന്ദ്രൻ—സ്വയംസിദ്ധ ജ്ഞാന-ഐശ്വര്യങ്ങളാൽ ഇന്ദ്രനെയും അതിക്രമിക്കുന്നവൻ. അവൻ ‘സംഗ്രഹ’—പ്രളയത്തിൽ എല്ലാം സമാഹരിക്കുന്നവൻ; അവൻ ‘സർഗ’—സൃഷ്ടിയുടെ കാരണം. അവൻ ധൃതാത്മാ—അജന്മനായിരിക്കെ സ്വേച്ഛയാൽ രൂപം ധരിക്കുന്നവൻ. അവൻ ‘നിയമ’—ജീവികളെ അവരുടെ പരിധികളിൽ നിർത്തുന്നവൻ; അവൻ ‘യമ’—ഹൃദയത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനായി അകത്തുനിന്ന് നിയന്ത്രിക്കുന്ന അന്തർനിയന്താവ്.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the divine is not only an object of worship but also the very structure of moral and cosmic regulation: creation and dissolution, strength and purity, and especially niyama/yama—restraint and inner governance—by which beings are held to their proper dharma.
Bhīṣma is reciting a sequence of honorific names (epithets) of Viṣṇu, highlighting his avatāra as Vāmana/Trivikrama and his roles as purifier, supreme lord beyond Indra, creator, withdrawer at pralaya, and inner regulator (yama) who disciplines from within.