Shloka 143
Kāla (Right Time), Effort, and the Ethics of Giving — कालः, प्रयत्नः, दानधर्मश्च
गिरिराजकुमारी! शूद्र धर्माचरण करनेसे जिस प्रकार ब्राह्मणत्वको प्राप्त करता है तथा ब्राह्मण स्वधर्मका त्याग करके जातिसे भ्रष्ट होकर जिस प्रकार शूद्र हो जाता है, यह गूढ़ रहस्यकी बात मैंने तुम्हें बतला दी ।।
Girirājakumārī! śūdra dharmācaraṇa karanese jis prakāra brāhmaṇatva ko prāpta kartā hai tathā brāhmaṇa svadharma kā tyāga karke jāti se bhraṣṭa hokar jis prakāra śūdra ho jātā hai, yah gūḍha rahasya kī bāt maine tumheṁ batalā dī. Iti śrīmahābhārate anuśāsanaparvaṇi dānadharmaparvaṇi umāmaheśvarasaṁvāde tricatvāriṁśad-adhika-śatatamo 'dhyāyaḥ.
മഹേശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—“ഹേ ഗിരിരാജകുമാരീ! ശൂദ്രൻ ധർമ്മാചരണം ചെയ്താൽ എങ്ങനെ ബ്രാഹ്മണത്വം പ്രാപിക്കുമെന്നതും, ബ്രാഹ്മണൻ സ്വധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ച് ജാതിഭ്രഷ്ടനായി എങ്ങനെ ശൂദ്രനായി കണക്കാക്കപ്പെടുമെന്നതും—ഈ ഗൂഢരഹസ്യം ഞാൻ നിനക്കു വെളിപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു.” ഇങ്ങനെ മഹാഭാരതത്തിലെ അനുശാസനപർവ്വാന്തർഗത ദാനധർമ്മപർവ്വത്തിൽ ഉമാ–മഹേശ്വരസംവാദവിഷയകമായ നൂറ്റി നാല്പത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
श्रीमहेश्वर उवाच
Educational Q&A
Moral and religious status is tied to conduct: diligent observance of dharma can elevate a person, while abandoning one’s prescribed duty (svadharma) leads to degradation and loss of standing. The verse frames varṇa not merely as birth-identity but as ethically contingent upon behavior and fidelity to duty.
In the Umā–Maheśvara dialogue, Śiva addresses Umā (Pārvatī) and concludes a teaching by revealing a “profound secret” about how adherence to dharma elevates and how neglect of svadharma causes downfall. The remainder is the colophon marking the end of the chapter within Anuśāsana Parva’s Dānadharma section.