Shloka 141
Rudra-Śiva: Names, Two Natures, and the Logic of Epithets (रुद्रनाम-बहुरूपत्व-प्रकरणम्)
जब गृहस्थोंके यहाँ रसोईघरका धुआँ निकलना बंद हो जाय
yadā gṛhasthānāṃ gṛheṣu mahānasa-dhūmo niḥsaraṇaṃ nivartate, musalena dhānya-kuṭanasyāpi śabdo na śrūyate—sarvatra śāntiḥ syāt; cullī-agniḥ praśāmyati; gṛhasthāḥ sarve bhojanaṃ kṛtvā nivṛttāḥ syuḥ; bhājanānāṃ paritaḥ parivahanaṃ na pravartate; bhikṣavaś ca bhikṣāṃ yācitvā nivṛttā bhavanti—tāvat kālaṃ ṛṣīn atithīṃś ca pratīkṣeta, tataḥ śeṣa-bhūtaṃ annaṃ svayaṃ gṛhṇīyāt. evaṃ kṛtvā satya-dharme ’nurāgī śāntaḥ puruṣo muni-dharma-yukto bhavati, muni-dharma-pālanasya phalaṃ labhate. yasya darpo nāsti nābhimānaḥ, yo na aprasannaḥ na vismitaḥ, yaḥ śatru-mitrayoḥ samadarśī sarva-bhūteṣu maitrī-bhāvaṃ dhārayati, sa eva dharma-vettṛṣu uttama ṛṣiḥ.
ഗൃഹസ്ഥന്റെ വീട്ടിൽ അടുക്കളപ്പുക ഉയരുന്നത് നിൽക്കുകയും, ഉരൽ‑മുസലിന്റെ ശബ്ദം കേൾക്കാതെയും നിശ്ശബ്ദം പടരുകയും; അടുപ്പിലെ തീ കെട്ടുകയും; വീട്ടിലെ എല്ലാവരും ഭക്ഷണം കഴിച്ചു തീർക്കുകയും; പാത്രങ്ങൾ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും കൊണ്ടുപോകൽ നിൽക്കുകയും; ഭിക്ഷുക്കളും ഭിക്ഷ തേടി മടങ്ങിപ്പോയിരിക്കയും ചെയ്താൽ—അത്തരം സമയമെത്തുന്നതുവരെ ഗൃഹസ്ഥൻ ഋഷികളെയും അതിഥികളെയും കാത്തിരിക്കണം; പിന്നെ ശേഷിക്കുന്ന അന്നം സംയമത്തോടെ താനേ സ്വീകരിക്കണം. ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ സത്യധർമ്മത്തിൽ അനുരാഗമുള്ള ശാന്തൻ മുനിധർമ്മത്തോട് യുക്തനായി അതിന്റെ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു. ഗർവ്വ‑അഭിമാനം ഇല്ലാത്തവൻ, അസന്തോഷം കാണിക്കാത്തവൻ, അത്ഭുതം കാട്ടി സ്വയംപ്രദർശനം ചെയ്യാത്തവൻ, മിത്ര‑ശത്രുക്കളെ സമമായി കാണുകയും എല്ലാവരോടും മൈത്രി പുലർത്തുകയും ചെയ്യുന്നവൻ—അവനാണ് ധർമ്മവിദന്മാരിൽ ഉത്തമൻ, യഥാർത്ഥ ഋഷി.
श्रीमहेश्वर उवाच
Educational Q&A
A householder should prioritize hospitality and almsgiving: wait until the day’s opportunities to feed sages, guests, and mendicants have passed, and only then eat what remains. The deeper ethic is humility and universal friendliness—freedom from pride, steady composure, and equal regard for friend and enemy—presented as the mark of a true knower of dharma.
Maheshvara instructs on proper conduct for householders. He describes practical signs that the household’s meal-service has ended (no kitchen smoke, no pounding, fire out, utensils stilled, beggars gone) and says one should keep watch for late-arriving sages/guests until then. He concludes by defining the inner qualities that complete this outer practice: egolessness, emotional steadiness, impartiality, and benevolence.