Shloka 43
क्यों आपके ललाटमें तीसरा नेत्र प्रकट हुआ? किसलिये आपने पक्षियों और वनोंसहित पर्वतको दग्ध किया और देव! फिर किसलिये आपने उसे पूर्वावस्थामें ला दिया। मेरे इन पिताको आपने जो पूर्ववत् वृक्षोंसे आच्छादित कर दिया, इसका क्या कारण है? ।। (एष मे संशयो देव हृदि मे सम्प्रवर्तते । देवदेव नमस्तुभ्यं तन्मे शंसितुमरहसि ।। देवदेव! मेरे हृदयमें यह संदेह विद्यमान है। आप इसका समाधान करनेकी कृपा करें। आपको मेरा सादर नमस्कार है ।। नारद उवाच एवमुक्तस्तथा देव्या प्रीयमाणो<ब्रवीद् भव: ।।) नारदजी कहते हैं--देवी पार्ववीके ऐसा कहने-पर भगवान् शंकर प्रसन्न होकर बोले ।। श्रीमहेश्वर उवाच (स्थाने संशयितु देवि धर्मज्ञे प्रियभाषिणी ।। त्वदते मां हि वै प्रष्टं न शक््यं केनचित प्रिये । श्रीमहेश्वरने कहा--धर्मको जानने तथा प्रिय वचन बोलनेवाली देवि! तुमने जो संशय उपस्थित किया है, वह उचित ही है। प्रिये! तुम्हारे सिवा दूसरा कोई मुझसे ऐसा प्रश्न नहीं कर सकता ।। प्रकाशं यदि वा गुह्ां प्रियार्थ प्रब्रवीम्पहम् ।। शृणु तत् सर्वमखिलमस्यां संसदि भामिनी । भामिनि! प्रकट या गुप्त जो भी बात होगी, तुम्हारा प्रिय करनेके लिये मैं सब कुछ बताऊँगा। तुम इस सभामें मुझसे सारी बातें सुनो ।। सर्वेषामेव लोकानां कूटस्थं विद्धि मां प्रिये ।। मदधीनास्त्रयो लोका यथा विष्णौ तथा मयि | स््रष्टा विष्णुरहं गोप्ता इत्येतद् विद्धि भामिनि ।। प्रिये! सभी लोकोंमें मुझे कूटस्थ समझो। तीनों लोक मेरे अधीन हैं। ये जैसे भगवान् विष्णुके अधीन हैं, उसी प्रकार मेरे भी अधीन हैं। भामिनि! तुम यही जान लो कि भगवान् विष्णु जगतके स्रष्टा हैं और मैं इसकी रक्षा करनेवाला हूँ ।। तस्माद् यदा मां स्पृशति शुभं वा यदि वेतरत् । तथैवेदं जगत् सर्व तत्तद् भवति शोभने ।।) शोभने! इसीलिये जब मुझसे शुभ या अशुभका स्पर्श होता है, तब यह सारा जगत् वैसा ही शुभ या अशुभ हो जाता है ।। नेत्रे मे संवृते देवि त्वया बाल्यादनिन्दिते । नष्टालोकस्तदा लोक: क्षणेन समपद्यत,देवि! अनिन्दिते! तुमने अपने भोलेपनके कारण मेरी दोनों आँखें बंद कर दीं। इससे क्षणभरमें समस्त संसारका प्रकाश तत्काल नष्ट हो गया
śrīmaheśvara uvāca |
sthāne saṁśayitu devi dharmajñe priyabhāṣiṇī |
tvadṛte māṁ hi vai praṣṭuṁ na śakyaṁ kenacit priye ||
prakāśaṁ yadi vā guhyaṁ priyārthaṁ prabravīmy aham |
śṛṇu tat sarvam akhilam asyāṁ saṁsadi bhāmini ||
sarveṣām eva lokānāṁ kūṭasthaṁ viddhi māṁ priye |
madadhīnāstrayo lokā yathā viṣṇau tathā mayi |
sraṣṭā viṣṇur ahaṁ goptā ity etad viddhi bhāmini ||
tasmād yadā māṁ spṛśati śubhaṁ vā yadi vetarat |
tathaivedaṁ jagat sarvaṁ tattad bhavati śobhane ||
netre me saṁvṛte devi tvayā bālyād anindite |
naṣṭālokaḥ tadā lokaḥ kṣaṇena samapadyata ||
ശ്രീ മഹേശ്വരൻ പറഞ്ഞു—ദേവീ! ധർമ്മജ്ഞയും മധുരഭാഷിണിയുമായ നിന്റെ ഈ സംശയം യുക്തമാണ്. പ്രിയേ, നിന്നെക്കൂടാതെ മറ്റാരും എന്നോടു ഇത്തരമൊരു ചോദ്യം ചോദിക്കുവാൻ കഴിയില്ല. കാര്യം പ്രസിദ്ധമായാലും ഗൂഢമായാലും, നിന്റെ പ്രീതിക്കായി ഞാൻ എല്ലാം പറയും; ഹേ ദീപ്തിമതീ, ഈ സഭയിൽ മുഴുവനായി കേൾക്കുക. പ്രിയേ, എന്നെ സർവ്വലോകങ്ങളുടെ കൂറ്റസ്ഥമായ അടിസ്ഥാനം എന്നു അറിയുക. മൂന്ന് ലോകങ്ങളും എന്റെ അധീനമാണ്; അവ വിഷ്ണുവിന്റെ അധീനമായിരിക്കുന്നതുപോലെ തന്നേ എന്റെ അധീനവും. ഹേ സുന്ദരീ, വിഷ്ണു സ്രഷ്ടാവാണ്; ഞാൻ രക്ഷകനാണ്—ഇതു മനസ്സിലാക്കുക. അതിനാൽ, ഹേ ശോഭനേ, ശുഭമോ അശുഭമോ എന്നെ സ്പർശിക്കുമ്പോൾ, സർവ്വജഗത്തും അതനുസരിച്ച് മാറുന്നു. ദേവീ, അനിന്ദ്യേ, ബാല്യസഹജമായ നിർമലതയിൽ നീ എന്റെ രണ്ടു കണ്ണുകളും അടച്ചപ്പോൾ, ക്ഷണത്തിൽ ലോകത്തിന്റെ പ്രകാശം നശിച്ച് സർവ്വം അന്ധകാരത്തിലായി.
श्रीमहेश्वर उवाच
Educational Q&A
The passage frames Śiva as the steady cosmic ground and protector: the universe mirrors the state that ‘touches’ the divine—auspiciousness or its opposite. It also articulates a complementary theology: Viṣṇu as creator and Śiva as guardian, emphasizing cosmic interdependence and responsibility.
In response to Devī’s doubt, Śiva affirms that her question is appropriate and uniquely intimate. He then explains that when she playfully closed his eyes, the world instantly lost its light—setting up the mythic rationale for subsequent events (such as the manifestation of another source of light/vision).