Shloka 44
सर्वप्राणिद्िितं प्रश्न॑ ब्रह्मक्षत्रे विशेषत: | उनमेंसे ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ वसिष्ठ मुनिने समस्त प्राणियोंके लिये हितकर तथा विशेषत: ब्राह्मण और क्षत्रियजातिके लिये लाभदायक प्रश्न उपस्थित किया-- || ४३ $ ।। द्रव्यहीना: कथं मर्त्या दरिद्रा: साधुवर्तिन:,“'भगवन! इस संसारमें सदाचारी मनुष्य प्रायः दरिद्र एवं द्रव्यहीन हैं। वे किस कर्मसे किस तरह यहाँ यज्ञका फल पा सकते हैं? उनकी यह बात सुनकर ब्रह्माजीने कहा
sarvapraṇihitaṁ praśnaṁ brahmakṣatre viśeṣataḥ | teṣāṁ madhye brahmavettṝṇāṁ śreṣṭho vasiṣṭho munir idaṁ sarvaprāṇihitaṁ praśnaṁ praṣṭum ārabdhavān | dravyahīnāḥ kathaṁ martyā daridrāḥ sādhuvartinaḥ | bhagavan, asmin loke sadācārā manuṣyāḥ prāyo daridrā dravyahīnāś ca; te kena karmaṇā kathaṁ vātra yajñaphalaṁ prāpnuyuḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—സകല ജീവികൾക്കും ഹിതകരവും, പ്രത്യേകിച്ച് ബ്രാഹ്മണ-ക്ഷത്രിയർക്കു പ്രയോജനകരവും ആയ ഒരു ചോദ്യം ബ്രഹ്മവിദ്യയിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠമുനി ഉന്നയിച്ചു. അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു—“ഭഗവൻ! ഈ ലോകത്ത് സദാചാരികൾ പലപ്പോഴും ദരിദ്രരും ദ്രവ്യഹീനരുമാണ്; അവർ ഏതു കര്മത്തിലൂടെ, എങ്ങനെയാണ് ഇവിടെ യജ്ഞഫലം നേടുക?”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse frames a dharmic problem: material poverty does not erase the desire for spiritual merit, so the tradition must explain how the virtuous who lack resources can still attain the fruit of yajña—implying that intention, conduct, and alternative forms of sacrifice (non-material or simplified) are ethically significant.
Bhīṣma recounts an earlier dialogue: the sage Vasiṣṭha, addressing Brahmā, raises a welfare-oriented question—especially relevant to Brahmins and Kshatriyas—about how poor but righteous people can obtain the results of sacrificial acts; Brahmā is about to answer.