Shloka 11
Ahiṃsā as Threefold Restraint (Mind–Speech–Action) and the Ethics of Consumption
गच्छन्त्यमुत्र लोक॑ वै क एनमनुगच्छति । युधिष्ठिरने पूछा--भगवन्! आप सम्पूर्ण धर्मोके ज्ञाता और सब शास्त्रोंके विद्वान हैं; अतः बताइये
Yudhiṣṭhira uvāca: Gacchanty amutra lokaṃ vai ka enam anugacchati? Pitā mātā putro guruḥ sajātīya-sambandhī mitrādayaś ca—eteṣāṃ madhye manuṣyasya satyaḥ sahāyakaḥ kaḥ? Yadā sarve mṛtaṃ śarīraṃ kāṣṭha-loṣṭra-samam utsṛjya gacchanti, tadā asya jīvasya saha paraloke kaḥ gacchati? Bṛhaspatir uvāca: Ekaḥ prasūyate rājann eka eva vinaśyati.
യുധിഷ്ഠിരൻ ചോദിച്ചു—ഈ ജീവൻ പരലോകത്തിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ അവനെ അനുഗമിക്കുന്നത് ആര്? കാരണം ആളുകൾ മരിച്ച ശരീരത്തെ മരക്കഷണം അല്ലെങ്കിൽ മണ്ണുകട്ട പോലെ കരുതി ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ബൃഹസ്പതി പറഞ്ഞു—രാജാവേ, മനുഷ്യൻ ഒറ്റയ്ക്കാണ് ജനിക്കുന്നത്; ഒറ്റയ്ക്കാണ് നശിക്കുന്നത്।
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The passage stresses existential aloneness at birth and death: social relations cannot literally accompany one beyond death. The implied ethical lesson is that one’s true ‘companion’ is one’s own conduct—especially dharma and karma—since these shape one’s fate in the next world, not external attachments.
Yudhiṣṭhira questions Bṛhaspati about who truly helps a person after death, noting that even close relatives abandon the corpse. Bṛhaspati answers with a stark maxim: a person is born alone and dies alone, redirecting attention from worldly dependence to inner responsibility and righteous action.