Shloka 66
Śama-prāptiḥ — Gautamī–Lubdhaka–Pannaga–Mṛtyu–Kāla-saṃvāda
Restraint through the Analysis of Karma and Time
मृत्युने कहा--व्याध! हम दोनों कालके अधीन होनेके कारण विवश हैं। हम तो केवल उसके आदेशका पालनमात्र करते हैं। यदि तुम अच्छी तरह विचार करोगे तो हमलोगोंपर दोषारोपण नहीं करोगे ।।
lubdhaka uvāca | yuvām ubhī kālavaśau yadi me mṛtyupannagau | harṣakrodhau yathā syātām etad icchāmi veditum ||
വ്യാധൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മൃത്യുവേ, ഹേ സർപ്പമേ! നിങ്ങൾ ഇരുവരും കാലത്തിന്റെ അധീനരാണെങ്കിൽ, ഞാൻ ഇതറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു: ഉപകാരി ആയവനോടു എനിക്കെന്തുകൊണ്ട് ഹർഷം ഉയരുന്നു? ഹാനി വരുത്തുന്ന നിങ്ങളോടു എനിക്കെന്തുകൊണ്ട് ക്രോധം ഉയരുന്നു? എല്ലാം കാലവിധിയിൽ ബന്ധിതമാണെങ്കിൽ, പ്രശംസ-നിന്ദ, സന്തോഷം-വൈരം മനസ്സിൽ ഏതു അടിസ്ഥാനത്തിൽ പിടിമുറുക്കുന്നു?
लुब्धक उवाच
Educational Q&A
The verse raises the ethical problem of responsibility under determinism: even if agents like Death and the Serpent act under Kāla’s command, human beings still experience praise/blame through emotions like joy and anger. It invites reflection on how moral judgment operates when actions are seen as compelled by Time.
The hunter addresses Death and the Serpent directly. After hearing that they merely follow Kāla’s ordinance, he questions why he nonetheless feels happiness toward benefactors and anger toward harmful agents—seeking a principled explanation for these reactions if all are under Time’s control.